ৰাষ্ট্ৰৰ নীতি নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰ আৰু মৌলিক কৰ্তব্য
ৰাষ্ট্ৰৰ নীতি নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰই আইন প্ৰণয়নৰ সময়ত ৰাষ্ট্ৰই অনুসৰণ কৰিবলগীয়া লক্ষ্যসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰে, আৰু মৌলিক কৰ্তব্যই নাগৰিকসকলক জাতিৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ দায়িত্ব সোঁৱৰাই দিয়ে। দুয়োটা মিলি সংবিধানৰ সামাজিক আৰু নৈতিক দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ কৰে। নিৰ্দেশসমূহ ন্যায়ালয়ত বলবৎযোগ্য নহয় আৰু কৰ্তব্যসমূহ প্ৰত্যক্ষভাৱে ন্যায়যোগ্য নহয়, তথাপি দুয়োটা পৰীক্ষাত নিয়মীয়াকৈ সোধা হয়।
পৰিচয় আৰু পটভূমি
ৰাষ্ট্ৰৰ নীতি নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰ (DPSP) চতুৰ্থ অংশ, অনুচ্ছেদ ৩৬ ৰ পৰা ৫১ ত সন্নিবিষ্ট। এইবোৰ আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, যি দেশে এই ধাৰণাটো স্পেইনৰ সংবিধানৰ পৰা লৈছিল। নিৰ্দেশনাসমূহ অন্যায়যোগ্য, অৰ্থাৎ ইয়াক ন্যায়ালয়ে বলবৎ কৰিব নোৱাৰে। তথাপি অনুচ্ছেদ ৩৭ই ঘোষণা কৰে যে এইবোৰ তথাপি “দেশৰ শাসনত মৌলিক” আৰু আইন প্ৰণয়নৰ সময়ত ৰাষ্ট্ৰই এইবোৰ প্ৰয়োগ কৰাৰ কৰ্তব্য আছে। এইবোৰক “নিৰ্দেশনা পত্ৰ” বা এটা প্ৰসিদ্ধ বৰ্ণনাত “বেংকৰ সুবিধা অনুসৰি পৰিশোধযোগ্য বেংকৰ চেক” বুলি কোৱা হয়।
নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ
- সমাজবাদী সূত্ৰ: অনুচ্ছেদ ৩৮, ৩৯, ৩৯এ, ৪১, ৪২, ৪৩, ৪৩এ আৰু ৪৭। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰ, ন্যায্য সামাজিক ব্যৱস্থা, সমান কামৰ বাবে সমান মজুৰি, বিনামূলীয়া আইনী সহায়, কাম আৰু শিক্ষাৰ অধিকাৰ, ন্যায়সংগত তথা মানৱীয় কৰ্ম পৰিস্থিতি, পৰিচালনাত শ্ৰমিকৰ অংশগ্ৰহণ আৰু উচ্চ জীৱনযাত্ৰাৰ মান।
- গান্ধীবাদী সূত্ৰ: অনুচ্ছেদ ৪০, ৪৩, ৪৩বি, ৪৬, ৪৭ আৰু ৪৮। ইয়াত গাঁও পঞ্চায়ত সংগঠন, কুটীৰ শিল্প প্ৰসাৰ, অনুসূচিত জাতি তথা অনুসূচিত জনজাতিৰ বিকাশ, নিচাযুক্ত পানীয় নিষিদ্ধকৰণ আৰু গৰু-বাছুৰ বধ নিষিদ্ধকৰণ অন্তৰ্ভুক্ত।
- উদাৰ-বুদ্ধিজীৱী সূত্ৰ: অনুচ্ছেদ ৪৪, ৪৫, ৪৮, ৪৮এ, ৪৯, ৫০ আৰু ৫১। ইয়াত সৰ্বজনীন নাগৰিক বিধি, প্ৰাথমিক শৈশৱ যতন আৰু শিক্ষা, আধুনিক কৃষি তথা পশুপালন, পৰিৱেশ সুৰক্ষা, স্মৃতিস্তম্ভ সুৰক্ষা, কাৰ্যবাহীৰ পৰা ন্যায়পালিকাৰ পৃথকীকৰণ আৰু আন্তৰ্জাতিক শান্তি তথা নিৰাপত্তাৰ প্ৰসাৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুচ্ছেদ আৰু মৌলিক কৰ্তব্য
- অনুচ্ছেদ ৩৮: ন্যায়ৰ ওপৰত আধাৰিত সামাজিক ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰি জনসাধাৰণৰ কল্যাণ প্ৰসাৰ।
- অনুচ্ছেদ ৩৯: আন লক্ষ্যৰ লগতে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ বাবে সমান কামৰ সমান মজুৰি।
- অনুচ্ছেদ ৩৯এ: দৰিদ্ৰসকলক বিনামূলীয়া আইনী সহায় (৪২ সংখ্যক সংশোধনীয়ে যোগ কৰিছিল)।
- অনুচ্ছেদ ৪০: গাঁও পঞ্চায়ত সংগঠন (এটা গান্ধীবাদী সূত্ৰ)।
- অনুচ্ছেদ ৪৩: জীৱিকা মজুৰি আৰু শালীন কৰ্ম পৰিস্থিতি।
- অনুচ্ছেদ ৪৩এ: উদ্যোগৰ পৰিচালনাত শ্ৰমিকৰ অংশগ্ৰহণ (৪২ সংখ্যক সংশোধনীয়ে যোগ কৰিছিল)।
- অনুচ্ছেদ ৪৪: ভাৰতৰ ভূখণ্ডজুৰি সৰ্বজনীন নাগৰিক বিধি।
- অনুচ্ছেদ ৪৫: ছয় বছৰৰ তলৰ শিশুৰ বাবে প্ৰাথমিক শৈশৱ যতন আৰু শিক্ষা (৮৬ সংখ্যক সংশোধনীৰ দ্বাৰা সংশোধিত)।
- অনুচ্ছেদ ৪৬: অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ শিক্ষামূলক তথা অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ প্ৰসাৰ।
- অনুচ্ছেদ ৪৭: নিচাযুক্ত পানীয় আৰু মাদক নিষিদ্ধকৰণ আৰু ৰাজহুৱা স্বাস্থ্য উন্নয়ন।
- অনুচ্ছেদ ৪৮: গৰু, বাছু আৰু অন্য দুগ্ধ তথা কৃষিকাৰ্যৰ পশু বধ নিষিদ্ধকৰণ।
- অনুচ্ছেদ ৪৮এ: পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু উন্নয়ন (৪২ সংখ্যক সংশোধনীয়ে যোগ কৰিছিল)।
- অনুচ্ছেদ ৫০: কাৰ্যবাহীৰ পৰা ন্যায়পালিকাৰ পৃথকীকৰণ।
- অনুচ্ছেদ ৫১: আন্তৰ্জাতিক শান্তি আৰু নিৰাপত্তাৰ প্ৰসাৰ।
মৌলিক কৰ্তব্য
মৌলিক কৰ্তব্য স্বৰণ সিং সমিতিৰ পৰামৰ্শত ১৯৭৬ চনৰ ৪২ সংখ্যক সংশোধনী আইনৰ জৰিয়তে সংবিধানত যোগ কৰা হৈছিল। এইবোৰ চতুৰ্থ-ক অংশ, অনুচ্ছেদ ৫১এত সন্নিবিষ্ট। প্ৰথমে দহটা মৌলিক কৰ্তব্য আছিল, আৰু ২০০২ চনৰ ৮৬ সংখ্যক সংশোধনীয়ে এঘাৰ সংখ্যক কৰ্তব্য যোগ কৰিছিল, যিয়ে পিতৃ-মাতৃ বা অভিভাৱকক ছয়ৰ পৰা চৈধ্য বছৰ বয়সৰ সন্তান বা তত্ত্বাৱধানত থকা শিশুক শিক্ষাৰ সুযোগ দিবলৈ বাধ্য কৰে। নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰসমূহৰ দৰেই মৌলিক কৰ্তব্যও ন্যায়ালয়ে প্ৰত্যক্ষভাৱে বলবৎ কৰিব নোৱাৰে, কিন্তু আইনৰ ব্যাখ্যাৰ সময়ত ইয়াক বিবেচনাত লোৱা হয়।
মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰৰ সম্পৰ্ক উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ব্যাখ্যা কৰিছে। কেশৱানন্দ ভাৰতী গোচৰ (১৯৭৩)ত ন্যায়ালয়ে কৈছিল যে দুয়োটা সংবিধানৰ মৌলিক গাঁথনিৰ অংশ। মিনাৰ্ভা মিলছ গোচৰ (১৯৮০)ত ই কৈছিল যে মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰ সমানভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ইয়াৰ মাজত ভাৰসাম্য বজাই ৰাখিব লাগিব। এটাক আনটোক নষ্ট কৰাৰ দৰে শ্ৰেষ্ঠত্বৰ স্থান দিব নোৱাৰি।
প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাত এই বিষয় কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ
এই বিষয় ADRE, APSC, অসম আৰক্ষী, DHS, SSC আৰু ৰে’লৱে পৰীক্ষাত প্ৰশ্নৰ নিয়মীয়া উৎস। পৰীক্ষকসকলে নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰৰ অংশ আৰু অনুচ্ছেদৰ পৰিসৰ, উৎস দেশ, ত্ৰিবিধ শ্ৰেণীবিভাগ, এটা বিশেষ নীতিৰ সৈতে জড়িত অনুচ্ছেদ, মৌলিক কৰ্তব্যৰ সৈতে জড়িত সংশোধনী তথা সমিতি, আৰু মৌলিক কৰ্তব্যৰ সংখ্যা সোধে। মিনাৰ্ভা মিলছৰ দৰে ঐতিহাসিক গোচৰো বস্তুনিষ্ঠভাৱে সোধা হয়।
এই বিষয়ৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ কৰিব
- শিকক যে DPSP চতুৰ্থ অংশ, অনুচ্ছেদ ৩৬ ৰ ৫১ ত আছে আৰু আয়াৰলেণ্ডৰ পৰা লোৱা হৈছিল।
- অনুচ্ছেদসমূহ সমাজবাদী, গান্ধীবাদী আৰু উদাৰ-বুদ্ধিজীৱী সূত্ৰত ভাগ কৰক।
- অনুচ্ছেদ সংখ্যাৰ সৈতে বিষয় মনত ৰাখক, বিশেষকৈ ৩৯এ, ৪০, ৪৪, ৪৫, ৪৭, ৪৮এ আৰু ৫০।
- মনত ৰাখক যে মৌলিক কৰ্তব্য চতুৰ্থ-ক অংশ, অনুচ্ছেদ ৫১এত আছে আৰু স্বৰণ সিং সমিতিৰ পৰামৰ্শত ৪২ সংখ্যক সংশোধনীয়ে যোগ কৰিছিল।
- টুকি ল’ব যে এঘাৰ সংখ্যক কৰ্তব্য ২০০২ চনৰ ৮৬ সংখ্যক সংশোধনীয়ে যোগ কৰিছিল।
- এই পৃষ্ঠাৰ পঁচিশখন প্ৰশ্ন দুবাৰ অনুশীলন কৰক।
সাধাৰণ পৰীক্ষাৰ ফান্দ
- DPSP অন্যায়যোগ্য; মৌলিক অধিকাৰৰ দৰে ইয়াক ন্যায়ালয়ে বলবৎ কৰিব নোৱাৰে।
- অনুচ্ছেদ ৪০ (গাঁও পঞ্চায়ত) এটা গান্ধীবাদী সূত্ৰ, আনহাতে অনুচ্ছেদ ৪৪ (সৰ্বজনীন নাগৰিক বিধি) এটা উদাৰ-বুদ্ধিজীৱী সূত্ৰ।
- ৮৬ সংখ্যক সংশোধনীৰ পিছত এঘাৰটা মৌলিক কৰ্তব্য আছে, দহটা নহয়।
- স্বৰণ সিং সমিতি মৌলিক কৰ্তব্যৰ সৈতে জড়িত, নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰৰ সৈতে নহয়।
- মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰ সমানভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ; এটা আনটোতকৈ শ্ৰেষ্ঠ — এনে প্ৰশ্ন নাই।
সাধু সোধা প্ৰশ্ন
নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰসমূহ ন্যায়ালয়ত বলবৎযোগ্য নহয় কিয়?
নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰসমূহ বলবৎযোগ্য নহয় কাৰণ এইবোৰ ৰাষ্ট্ৰৰ আৰ্থিক আৰু প্ৰশাসনিক সামৰ্থ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু ক্ৰমে কাৰ্যকৰী কৰাৰ উদ্দেশ্যে ৰখা হৈছে। অনুচ্ছেদ ৩৭য়ে স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে এইবোৰ কোনো ন্যায়ালয়ে বলবৎ কৰিব নোৱাৰে, তথাপি ঘোষণা কৰে যে এইবোৰ দেশৰ শাসনত মৌলিক আৰু ৰাষ্ট্ৰই আইন প্ৰণয়নৰ সময়ত এইবোৰ প্ৰয়োগ কৰিব। এইবোৰে প্ৰত্যক্ষভাৱে বলবৎযোগ্য অধিকাৰ সৃষ্টি নকৰি নীতি আৰু আইন প্ৰণয়নক পথ দেখুৱায়।
মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
মৌলিক অধিকাৰ ন্যায়যোগ্য আৰু ন্যায়ালয়ত বলবৎ কৰিব পাৰি; ই মূলতঃ নেতিবাচক প্ৰকৃতিৰ, যি ৰাষ্ট্ৰক ব্যক্তিৰ স্বাধীনতাত হস্তক্ষেপ কৰাৰ পৰা বিৰত ৰাখে। নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰ অন্যায়যোগ্য; ই ধনাত্মক প্ৰকৃতিৰ, যি ৰাষ্ট্ৰক সামাজিক তথা অৰ্থনৈতিক কল্যাণ প্ৰসাৰৰ পদক্ষেপ লবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। মৌলিক অধিকাৰ তৃতীয় অংশত আৰু নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰ চতুৰ্থ অংশত আছে। মিনাৰ্ভা মিলছ গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে কৈছিল যে দুয়োটা সমানভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিব লাগিব।
মৌলিক কৰ্তব্যৰ সৈতে কোন সংশোধনী আৰু সমিতি জড়িত?
স্বৰণ সিং সমিতিৰ পৰামৰ্শত ১৯৭৬ চনৰ ৪২ সংখ্যক সাংবিধানিক সংশোধনী আইনে মৌলিক কৰ্তব্য যোগ কৰিছিল। এইবোৰ চতুৰ্থ-ক অংশ, অনুচ্ছেদ ৫১এত সন্নিবিষ্ট। ২০০২ চনৰ ৮৬ সংখ্যক সংশোধনীয়ে ছয়ৰ পৰা চৈধ্য বছৰৰ শিশুৰ শিক্ষাৰ সৈতে জড়িত এঘাৰ সংখ্যক কৰ্তব্য যোগ কৰিছিল। কৰ্তব্যসমূহ প্ৰত্যক্ষভাৱে বলবৎযোগ্য নহয়, কিন্তু ন্যায়ালয়ে আইনৰ ব্যাখ্যাৰ সময়ত ইয়াক বিবেচনাত লব পাৰে।
অনুচ্ছেদ ৩৯এ ৰ গুৰুত্ব কি?
৪২ সংখ্যক সংশোধনীয়ে সন্নিবিষ্ট অনুচ্ছেদ ৩৯এয়ে ৰাষ্ট্ৰক সমান ন্যায় আৰু বিনামূলীয়া আইনী সহায় নিশ্চিত কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। ই ৰাষ্ট্ৰক নিৰ্দেশ দিয়ে যে অৰ্থনৈতিক বা অন্য অক্ষমতাৰ বাবে কোনো নাগৰিকক ন্যায় লাভৰ সুযোগৰ পৰা বঞ্চিত কৰা নহ’ব, আৰু দৰিদ্ৰসকলে ন্যায়ালয়ত যাব পৰাকৈ বিনামূলীয়া আইনী সহায় প্ৰদান কৰিব। এই নীতিয়ে আইনী সেৱা কৰ্তৃপক্ষ আৰু লোক আদালতসমূহৰ প্ৰতিষ্ঠালৈ লৈ গৈছিল।
মিনাৰ্ভা মিলছ গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে কি সিদ্ধান্ত লৈছিল?
মিনাৰ্ভা মিলছ গোচৰ (১৯৮০)ত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে কৈছিল যে মৌলিক অধিকাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ নীতি নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰ সমানভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ইয়াৰ মাজত ভাৰসাম্য সংবিধানৰ মৌলিক গাঁথনিৰ এটা অংশ। ন্যায়ালয়ে ৪২ সংখ্যক সংশোধনীৰ সেইবোৰ বিধান বাতিল কৰিছিল যিয়ে নিৰ্দেশাত্মক সূত্ৰসমূহক মৌলিক অধিকাৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠত্ব দিছিল, আৰু কৈছিল যে দুয়োটাৰ মাজৰ সমন্বয় নষ্ট কৰিব নালাগে।