অৰ্থ আয়োগ আৰু ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ
সংঘ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজৰ আৰ্থিক সম্পৰ্ক ভাৰতীয় সংঘীয়তাৰ মেৰুদণ্ড, আৰু এই সম্পৰ্ক কাম কৰাই তোলে দুটা অনুষ্ঠানে: ৰাষ্ট্ৰীয় স্তৰত ভাৰতৰ অৰ্থ আয়োগ আৰু প্ৰতিখন ৰাজ্যত ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ। সংঘৰ অৰ্থ আয়োগে কেন্দ্ৰীয় কৰ ৰাজহ ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে কেনেকৈ ভাগ কৰা হ’ব সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰে, আনহাতে ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগে ৰাজ্যৰ ৰাজহ পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ সৈতে কেনেকৈ ভাগ কৰা হ’ব সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰে। দুয়োটা সাংবিধানিক অনুষ্ঠান, আৰু দুয়োটা প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাত প্ৰায়ে সোধা হয়।
ভাৰতৰ অৰ্থ আয়োগ
অৰ্থ আয়োগ সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২৮০ৰ অধীনত স্থাপিত। ই এটা সাংবিধানিক কিন্তু অস্থায়ী অনুষ্ঠান। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে বা প্ৰয়োজন হ’লে আগতেও এখন অৰ্থ আয়োগ গঠন কৰে। ইয়াত এজন অধ্যক্ষ আৰু চাৰিজন সদস্য থাকে। অধ্যক্ষক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিয়োগ কৰে আৰু তেওঁ ৰাজহুৱা বিষয়ত অভিজ্ঞতা থকা ব্যক্তি, আনহাতে অন্য সদস্যসকলক বিত্ত, প্ৰশাসন, অৰ্থনীতি আৰু চৰকাৰী হিচাপৰ যোগ্যতা থকা ব্যক্তিসকলৰ পৰা বাছনি কৰা হয়। যোগ্যতা আৰু নিয়োগৰ পদ্ধতি ১৯৫১ চনৰ অৰ্থ আয়োগ (বিবিধ বিধান) আইনত নিৰ্ধাৰিত। প্ৰথম অৰ্থ আয়োগ ১৯৫১ চনত কে.চি. নিয়োগীৰ অধ্যক্ষতাত গঠিত হৈছিল। ১৫ সংখ্যক অৰ্থ আয়োগ, যাৰ অধ্যক্ষ এন.কে. সিং, ২০২১-২৬ সময়ৰ বাবে পৰামৰ্শ দিছিল।
অৰ্থ আয়োগৰ কৰ্তব্য
- সংঘ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজত কৰৰ নীট প্ৰাপ্তিৰ ভাগ আৰু ব্যক্তিগত ৰাজ্যসমূহৰ মাজত ৰাজ্যসমূহৰ ভাগ বিতৰণৰ পৰামৰ্শ দিয়া।
- ভাৰতৰ সংহত নিধিৰ পৰা ৰাজ্যসমূহক সহায়ক অনুদান প্ৰদানৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী নীতিৰ পৰামৰ্শ দিয়া।
- ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগৰ পৰামৰ্শৰ আধাৰত পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ সম্পদ বৃদ্ধিৰ উপায়ৰ পৰামৰ্শ দিয়া।
- সুস্থ বিত্তৰ স্বাৰ্থত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে উল্লেখ কৰা অন্য যিকোনো বিষয় বিবেচনা কৰা।
অৰ্থ আয়োগৰ পৰামৰ্শ উপদেশমূলক আৰু চৰকাৰৰ ওপৰত আইনীভাৱে বাধ্যতামূলক নহয়, কিন্তু ৰীতি অনুসৰি সেইবোৰ গ্ৰহণ কৰা হয়, আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে গৃহীত ব্যৱস্থাৰ প্ৰতিবেদনসহ সংসদৰ সন্মুখত ৰাখে। আয়োগৰ পৰামৰ্শই পাঁচ বছৰৰ এক সময়, অৰ্থাৎ এক অৰ্থ আয়োগ চক্ৰ সামৰি লয়। ১৪ সংখ্যক অৰ্থ আয়োগই ৰাজ্যসমূহৰ বাবে বিভাজ্য পুলৰ ৪২ শতাংশ অংশৰ পৰামৰ্শ দিছিল, আৰু জম্মু-কাশ্মীৰৰ পুনৰ্গঠনৰ পিছত ১৫ সংখ্যক অৰ্থ আয়োগই ৰাজ্যসমূহৰ ভাগ ৪১ শতাংশ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ
ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ ৭৩ সংখ্যক আৰু ৭৪ সংখ্যক সাংবিধানিক সংশোধনী আইনৰ জৰিয়তে সৃষ্টি কৰা হৈছে। অনুচ্ছেদ ২৪৩-Iই পঞ্চায়তৰ বাবে আৰু অনুচ্ছেদ ২৪৩-Yই পৌৰসভাৰ বাবে একে ধৰণৰ আয়োগৰ ব্যৱস্থা কৰে। ৰাজ্যৰ ৰাজ্যপালে প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ গঠন কৰে। ইয়াৰ গঠন ৰাজ্যিক বিধানমণ্ডলই নিৰ্ধাৰণ কৰে। ইয়াৰ মূল কৰ্তব্য হৈছে পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ আৰ্থিক স্থিতি পৰ্যালোচনা কৰি পৰামৰ্শ দিয়া:
- ৰাজ্য আৰু স্থানীয় অনুষ্ঠানসমূহৰ মাজত ৰাজ্যই সংগ্ৰহযোগ্য কৰ, শুল্ক, টোল আৰু মাচুলৰ নীট প্ৰাপ্তিৰ বিতৰণ;
- স্থানীয় অনুষ্ঠানসমূহে সংগ্ৰহ আৰু আত্মসাৎ কৰিব পৰা কৰ তথা মাচুলৰ অৰ্পণ;
- ৰাজ্যৰ সংহত নিধিৰ পৰা স্থানীয় অনুষ্ঠানসমূহক সহায়ক অনুদান; আৰু
- পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ আৰ্থিক স্থিতি উন্নত কৰাৰ উপায়।
ৰাজ্যপালে ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগৰ পৰামৰ্শ গৃহীত ব্যৱস্থাৰ প্ৰতিবেদনসহ ৰাজ্যিক বিধানমণ্ডলৰ সন্মুখত ৰাখে। এইদৰে ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগে ৰাষ্ট্ৰীয় স্তৰত সংঘৰ অৰ্থ আয়োগে কৰা কামৰ দৰেই ৰাজ্যৰ স্তৰত কাম কৰে, কিন্তু ইয়াৰ লক্ষ্য স্থানীয় স্ব-শাসন।
সংঘৰ অৰ্থ আয়োগ আৰু ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
- সাংবিধানিক ভিত্তি: সংঘৰ অৰ্থ আয়োগ অনুচ্ছেদ ২৮০ৰ অধীনত; ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ অনুচ্ছেদ ২৪৩-I আৰু ২৪৩-Yৰ অধীনত।
- নিয়োগকৰ্তা: সংঘৰ অৰ্থ আয়োগ ৰাষ্ট্ৰপতিই গঠন কৰে; ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ ৰাজ্যপালে।
- পৰিসৰ: সংঘৰ অৰ্থ আয়োগে সংঘ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজত সম্পদ বিতৰণ কৰে; ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগে ৰাজ্য আৰু স্থানীয় অনুষ্ঠানসমূহৰ মাজত।
- গঠন: সংঘৰ অৰ্থ আয়োগত এজন অধ্যক্ষ আৰু চাৰিজন সদস্য; ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগৰ গঠন ৰাজ্যিক বিধানমণ্ডলে নিৰ্ধাৰণ কৰে।
সম্পৰ্কীয় আৰ্থিক বিধান
আন কেইবাটাও অনুচ্ছেদ আৰু অনুষ্ঠানে আৰ্থিক আঁচনি সম্পূৰ্ণ কৰে। অনুচ্ছেদ ২৬৬ই সংহত নিধি আৰু ৰাজহুৱা হিচাপ সৃষ্টি কৰে, অনুচ্ছেদ ২৬৭ই আপদকালীন নিধি সৃষ্টি কৰে, আৰু অনুচ্ছেদ ২৭৫ই ৰাজ্যসমূহক, বিশেষকৈ অনুসূচিত জনজাতি আৰু অনুসূচিত অঞ্চলৰ কল্যাণৰ বাবে সহায়ক অনুদানৰ ব্যৱস্থা কৰে। অনুচ্ছেদ ২৭৯Aই জিএছটি পৰিষদৰ ব্যৱস্থা কৰে, যি হাৰ আৰু জিএছটি ৰাজহৰ ভাগ সম্পৰ্কে পৰামৰ্শ দিয়ে। সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ প্ৰৱৰ্তনৰ পিছত ৰাজ্যসমূহৰ ৰাজহ লোকচানৰ ক্ষতিপূৰণৰ বাবে জিএছটি ক্ষতিপূৰণ ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰা হৈছিল। অসমত ৰাজ্যই সংঘৰ অৰ্থ আয়োগৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি কেন্দ্ৰীয় কৰৰ নিজৰ ভাগ পায় আৰু অসম ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগৰ পৰামৰ্শত নিজৰ পঞ্চায়ত তথা পৌৰ অনুষ্ঠানসমূহৰ সৈতে সম্পদ ভাগ কৰে।
প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্ব
অৰ্থ আয়োগ APSC, ADRE, অসম আৰক্ষী, গৌহাটী উচ্চ ন্যায়ালয়, SSC আৰু ৰে’লৱে পৰীক্ষাত উচ্চ মূল্যৰ বিষয়। সংঘৰ অৰ্থ আয়োগ স্থাপন কৰা অনুচ্ছেদ, ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগৰ অনুচ্ছেদ, নিয়োগকৰ্তাসকল, গঠন, আয়োগসমূহৰ কাৰ্যকাল আৰু সময়, শেহতীয়া অৰ্থ আয়োগৰ পৰামৰ্শ, হস্তান্তৰণ তথা সহায়ক অনুদানৰ অৰ্থ, আৰু দুয়োটা আয়োগৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত প্ৰশ্ন সোধা হয়। এই বিষয়ে সংবিধানক ৰাজহুৱা বিত্ত আৰু বাৰ্থিক সংঘীয়তাৰ সৈতে সংযোগ কৰে বাবে সাধাৰণ অধ্যয়ন আৰু শেহতীয়া ঘটনা দুয়োটা অংশত আহে।
এই বিষয়ৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ কৰিব
- সংঘৰ অৰ্থ আয়োগৰ বাবে অনুচ্ছেদ ২৮০ আৰু ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগৰ বাবে অনুচ্ছেদ ২৪৩-I আৰু ২৪৩-Y মনত ৰাখক।
- সংঘৰ অৰ্থ আয়োগ ৰাষ্ট্ৰপতিই আৰু ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ ৰাজ্যপালে নিয়োগ কৰে বুলি মনত ৰাখক।
- গঠন শিকক: সংঘৰ অৰ্থ আয়োগত এজন অধ্যক্ষ আৰু চাৰিজন সদস্য।
- মাইলৰ খুঁটি টুকি ল’ব: প্ৰথম অৰ্থ আয়োগ ১৯৫১ (কে.চি. নিয়োগী) আৰু ১৫ সংখ্যক অৰ্থ আয়োগ (এন.কে. সিং, ২০২১-২৬)।
- হস্তান্তৰণ, সহায়ক অনুদান আৰু জিএছটি ক্ষতিপূৰণৰ অৰ্থ বুজি ল’ব।
- এই পৃষ্ঠাৰ প্ৰশ্নসমূহ অনুশীলন কৰক আৰু FAQ উত্তৰসমূহ পুনৰালোচনা কৰক।
সাধাৰণ পৰীক্ষাৰ ফান্দ
- অৰ্থ আয়োগ অনুচ্ছেদ ২৮০ৰ অধীনত, আনহাতে ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ অনুচ্ছেদ ২৪৩-I আৰু ২৪৩-Yৰ অধীনত।
- সংঘৰ অৰ্থ আয়োগ ৰাষ্ট্ৰপতিই নিয়োগ কৰে, প্ৰধানমন্ত্ৰী বা সংসদে নহয়।
- আয়োগৰ পৰামৰ্শ উপদেশমূলক, বাধ্যতামূলক নহয়, যদিও সাধাৰণতে গ্ৰহণ কৰা হয়।
- প্ৰথম অৰ্থ আয়োগ ১৯৫১ চনত গঠিত, ১৯৫০ চনত নহয়।
- ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগে পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ সৈতে জড়িত, সংঘ-ৰাজ্যৰ মাজত কৰ ভাগৰ সৈতে নহয়।
সাধু সোধা প্ৰশ্ন
ভাৰতৰ অৰ্থ আয়োগ কোন অনুচ্ছেদৰ অধীনত স্থাপিত?
ভাৰতৰ অৰ্থ আয়োগ সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২৮০ৰ অধীনত স্থাপিত। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে বা আগতেও এখন অৰ্থ আয়োগ গঠন কৰে, য’ত এজন অধ্যক্ষ আৰু চাৰিজন সদস্য থাকে। ই সংঘ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজত কৰ বিতৰণ আৰু ৰাজ্যসমূহক সহায়ক অনুদানৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী নীতিৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।
অৰ্থ আয়োগৰ গঠন আৰু কাৰ্যকাল কি?
অৰ্থ আয়োগত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিয়োগ কৰা এজন অধ্যক্ষ আৰু চাৰিজন সদস্য থাকে। অধ্যক্ষ ৰাজহুৱা বিষয়ত অভিজ্ঞতা থকা ব্যক্তি আৰু অন্য সদস্যসকলক বিত্ত, প্ৰশাসন, অৰ্থনীতি আৰু চৰকাৰী হিচাপৰ যোগ্যতা থকা ব্যক্তিসকলৰ পৰা বাছনি কৰা হয়। আয়োগ প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে বা আগতেও গঠিত হয় আৰু ইয়াৰ পৰামৰ্শই পাঁচ বছৰৰ এক সময় সামৰি লয়।
ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ কি আৰু ই কি কৰে?
ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ পঞ্চায়তৰ বাবে অনুচ্ছেদ ২৪৩-I আৰু পৌৰসভাৰ বাবে অনুচ্ছেদ ২৪৩-Yৰ অধীনত সৃষ্টি কৰা হয়। ই ৰাজ্যপালৰ দ্বাৰা প্ৰতি পাঁচ বছৰে গঠিত হয়। ই পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ আৰ্থিক স্থিতি পৰ্যালোচনা কৰি ৰাজ্য আৰু স্থানীয় অনুষ্ঠানসমূহৰ মাজত কৰ বিতৰণ, কৰৰ অৰ্পণ, ৰাজ্যৰ সংহত নিধিৰ পৰা সহায়ক অনুদান আৰু স্থানীয় বিত্ত উন্নত কৰাৰ উপায়ৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।
অৰ্থ আয়োগ আৰু ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
অনুচ্ছেদ ২৮০ৰ অধীনত অৰ্থ আয়োগ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে গঠন কৰে আৰু সংঘ আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজত কৰ ৰাজহ বিতৰণ কৰে। অনুচ্ছেদ ২৪৩-I আৰু ২৪৩-Yৰ অধীনত ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগ ৰাজ্যপালে গঠন কৰে আৰু ৰাজ্য তথা ইয়াৰ পঞ্চায়ত-পৌৰসভাৰ মাজত সম্পদ বিতৰণ কৰে। সংঘৰ অৰ্থ আয়োগত এজন অধ্যক্ষ আৰু চাৰিজন সদস্য, আনহাতে ৰাজ্যিক অৰ্থ আয়োগৰ গঠন ৰাজ্যিক বিধানমণ্ডলে নিৰ্ধাৰণ কৰে।
শেহতীয়া অৰ্থ আয়োগ কোনখন আৰু ই কোন সময় সামৰি লৈছিল?
১৫ সংখ্যক অৰ্থ আয়োগ, যাৰ অধ্যক্ষ এন.কে. সিং, ২০২১-২৬ সময়ৰ বাবে পৰামৰ্শ দিছিল। জম্মু-কাশ্মীৰৰ পুনৰ্গঠনৰ পিছত ই ৰাজ্যসমূহৰ বিভাজ্য পুলৰ ভাগ ৪১ শতাংশ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ আগতে ১৪ সংখ্যক অৰ্থ আয়োগে ৰাজ্যসমূহৰ বাবে ৪২ শতাংশ ভাগৰ পৰামৰ্শ দিছিল।