ভাৰতীয় সংবিধানৰ আপৎকালীন বিধানসমূহ
সংবিধানৰ অষ্টাদশ অংশত, অনুচ্ছেদ ৩৫২ ৰ পৰা অনুচ্ছেদ ৩৬০ লৈকে আপৎকালীন বিধানসমূহ সন্নিৱিষ্ট। এইবোৰে সংঘ চৰকাৰক গুৰুতৰ সংকটৰ সময়ত অসাধাৰণ ক্ষমতা গ্ৰহণ কৰাৰ সুবিধা দিয়ে আৰু অস্থায়ীভাৱে সাধাৰণ সংঘীয় ব্যৱস্থা সলনি কৰে। সংবিধানে তিনি ধৰণৰ আপৎকাল স্বীকৃতি দিয়ে: অনুচ্ছেদ ৩৫২ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল, অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন বা ৰাজ্যিক আপৎকাল, আৰু অনুচ্ছেদ ৩৬০ৰ অধীনত আৰ্থিক আপৎকাল। এই বিধানসমূহ জাৰ্মানীৰ ৱাইমাৰ সংবিধান আৰু ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত। এইবোৰ শক্তিশালী, সেয়ে সংবিধানত বহু সুৰক্ষাও আছে, যাৰ বেছিভাগ ১৯৭৮ চনৰ ৪৪ সংখ্যক সংশোধনী আইনই সবল কৰিছিল।
অনুচ্ছেদ ৩৫২ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল
ভাৰত বা ইয়াৰ কোনো অংশৰ সুৰক্ষা যুদ্ধ, বাহ্যিক আক্ৰমণ বা সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহৰ দ্বাৰা বিপদাপন্ন হ’লে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল ঘোষণা কৰিব পাৰে। ৪৪ সংখ্যক সংশোধনীৰ পিছত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে কেৱল সংঘ মন্ত্ৰী পৰিষদৰ লিখিত পৰামৰ্শতহে ঘোষণাপত্ৰ জাৰি কৰিব পাৰে। ঘোষণাপত্ৰখন এমাহৰ ভিতৰত সংসদৰ দুয়ো সদনে বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে, অৰ্থাৎ সদনৰ মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আৰু উপস্থিত তথা ভোটদান কৰা সদস্যৰ তিনি-দুই অংশতকৈ কম নোহোৱা সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে অনুমোদন কৰিব লাগে। অনুমোদনৰ পিছত আপৎকাল একেষেৰে ছমাহ চলি থাকে আৰু সংসদে অনুমোদন দি থাকিলে ইয়াৰ মুঠ সময়সীমাৰ কোনো সৰ্বোচ্চ সীমা নাই। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে যিকোনো সময়ত ইয়াক প্ৰত্যাহাৰ কৰিব পাৰে, আৰু ৪৪ সংখ্যক সংশোধনীৰ পিছত লোকসভাইও সৰল সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ সমৰ্থন প্ৰস্তাৱৰ জৰিয়তে ইয়াক প্ৰত্যাহাৰ কৰিব পাৰে।
ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকালৰ প্ৰভাৱ
- কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক: সংঘই যিকোনো বিষয়ত ৰাজ্যসমূহক নিৰ্দেশ দিব পাৰে আৰু ৰাজ্যসমূহৰ কাৰ্যবাহী ক্ষমতা সংঘৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহে; সংসদে ৰাজ্য তালিকাৰ বিষয়সমূহৰ ওপৰত আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
- লোকসভাৰ কাৰ্যকাল: সংসদে লোকসভাৰ কাৰ্যকাল এবাৰত এটা বছৰে বঢ়াব পাৰে, কিন্তু আপৎকাল শেষ হোৱাৰ পিছত ছমাহৰ পাছলৈ নহয়।
- মৌলিক অধিকাৰ: যুদ্ধ বা বাহ্যিক আক্ৰমণৰ বাবে হোৱা আপৎকালত অনুচ্ছেদ ১৯ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে স্থগিত হয়; অনুচ্ছেদ ৩৫৯ৰ অধীনত আদেশৰ জৰিয়তে অন্য অধিকাৰ স্থগিত কৰিব পাৰি, কিন্তু অনুচ্ছেদ ২০ আৰু ২১ৰ বাহিৰে, যিবোৰ কেতিয়াও স্থগিত কৰিব নোৱাৰি।
ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল তিনিবাৰ ঘোষণা কৰা হৈছিল: ১৯৬২ চনত চীনৰ আক্ৰমণৰ সময়ত, ১৯৭১ চনত পাকিস্তানৰ সৈতে যুদ্ধৰ সময়ত, আৰু ১৯৭৫ চনত আভ্যন্তৰীণ বিশৃংখলাৰ কাৰণে। ১৯৭৫ চনৰ আপৎকালে ব্যাপক সমালোচনাৰ সৃষ্টি কৰিছিল, আৰু ৪৪ সংখ্যক সংশোধনীই "আভ্যন্তৰীণ বিশৃংখলা" শব্দটো সলনি কৰি সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহৰ সংকীৰ্ণ কাৰণ ৰাখিছিল।
অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন
ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন, যাক ৰাজ্যিক আপৎকাল বা সাংবিধানিক আপৎকালও কোৱা হয়, ৰাজ্য এখনৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা বিফল হ’লে জাপি দিয়া হয়। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ৰাজ্যপালৰ প্ৰতিবেদন বা অন্য তথ্যৰ ভিত্তিত কাৰ্য কৰে। ঘোষণাপত্ৰখন দুমাহৰ ভিতৰত সংসদৰ দুয়ো সদনে অনুমোদন কৰিব লাগে। ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন একেষেৰে ছমাহ, সৰ্বাধিক তিনি বছৰলৈকে চলিব পাৰে। এক বছৰৰ ওপৰত সম্প্ৰসাৰণ কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল চলি থাকিলে আৰু নিৰ্বাচন আয়োগে ৰাজ্যখনত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰিব নোৱাৰি বুলি প্ৰমাণপত্ৰ দিলে সম্ভৱ। ৰাষ্ট্ৰপতি শাসনৰ সময়ত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ৰাজ্য চৰকাৰৰ কাৰ্য্যসমূহ গ্ৰহণ কৰে, ৰাজ্যিক বিধানমণ্ডল স্থগিত বা ভংগ কৰা হয়, আৰু সংসদে ৰাজ্যৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। S.R. বোম্মাই বনাম ভাৰত সংঘ (১৯৯৪) গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ৰায় দিছিল যে অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ ঘোষণাপত্ৰ ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ অধীন আৰু চৰকাৰৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা পৰীক্ষা কৰাৰ শুদ্ধ উপায় হৈছে সদনত ফ্লৰ টেষ্ট।
অনুচ্ছেদ ৩৬০ৰ অধীনত আৰ্থিক আপৎকাল
ভাৰত বা ইয়াৰ ভূখণ্ডৰ কোনো অংশৰ আৰ্থিক স্থিতি বা ঋণনিৰ্ভৰতা বিপদাপন্ন হ’লে আৰ্থিক আপৎকাল ঘোষণা কৰিব পাৰি। ই দুমাহৰ ভিতৰত সংসদৰ দুয়ো সদনে অনুমোদন কৰিব লাগে, আৰু অনুমোদনৰ পিছত সংবিধানে কোনো সৰ্বোচ্চ কাৰ্যকাল নিৰ্ধাৰণ নকৰাৰ বাবে ই প্ৰত্যাহাৰ নোহোৱালৈকে অনিৰ্দিষ্টকাল চলি থাকিব পাৰে। আৰ্থিক আপৎকালত সংঘই ৰাজ্যসমূহক আৰ্থিক শুদ্ধতাৰ নিয়ম মানিবলৈ নিৰ্দেশ দিব পাৰে, চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা হ্ৰাস কৰিব পাৰে, আৰু ৰাজ্যৰ ধন বিধেয়কসমূহ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ বিবেচনাৰ বাবে সংৰক্ষিত কৰিব লাগে বুলি নিৰ্দেশ দিব পাৰে। ভাৰতত এতিয়ালৈকে কোনো আৰ্থিক আপৎকাল ঘোষণা কৰা হোৱা নাই।
৪৪ সংখ্যক সংশোধনী আৰু অন্য সুৰক্ষা
১৯৭৮ চনৰ ৪৪ সংখ্যক সাংবিধানিক সংশোধনী আইন আপৎকালীন বিধানসমূহৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংস্কাৰ। ই "আভ্যন্তৰীণ বিশৃংখলা"ক "সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ"লৈ সলনি কৰিছিল, মন্ত্ৰী পৰিষদৰ লিখিত পৰামৰ্শৰ প্ৰয়োজন কৰিছিল, লোকসভাক ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল প্ৰত্যাহাৰ কৰিবলৈ অনুমতি দিছিল, অনুচ্ছেদ ২০ আৰু ২১ক স্থগিতকৰণৰ পৰা সুৰক্ষা দিছিল, অনুচ্ছেদ ১৯ কেৱল বাহ্যিক আপৎকালত স্থগিত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল, আৰু অনুমোদনৰ বাবে বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ প্ৰয়োজন কৰিছিল। এই সুৰক্ষাসমূহ ১৯৭৫ চনৰ আপৎকালৰ অভিজ্ঞতাৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰতিক্ৰিয়া আছিল, আৰু এইবোৰে দেখুৱায় যে সংবিধানে অসাধাৰণ ক্ষমতাৰ সৈতে জৱাবদিহিতাৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্ব
আপৎকালীন বিধানসমূহ APSC, ADRE, অসম আৰক্ষী, গৌহাটী উচ্চ ন্যায়ালয়, SSC আৰু ৰে’লৱে পৰীক্ষাত অতি সাধাৰণ বিষয়। প্ৰতিধৰণৰ আপৎকালৰ অনুচ্ছেদ, কাৰণ, অনুমোদনৰ সময় আৰু সংখ্যাগৰিষ্ঠতা, কাৰ্যকাল, প্ৰভাৱিত মৌলিক অধিকাৰ, ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল ঘোষণা কৰাৰ সংখ্যা, ৪৪ সংখ্যক সংশোধনীয়ে কৰা পৰিৱৰ্তন, আৰু S.R. বোম্মাই গোচৰৰ ৰায়দানৰ ওপৰত প্ৰশ্ন সোধা হয়। এই বিষয়ে সাংবিধানিক আইনৰ সৈতে শেহতীয়া ৰাজনৈতিক ইতিহাস একত্ৰিত কৰে বাবে উচ্চ ফলপ্ৰসূ আৰু সযত্নে পুনৰালোচনা কৰা উচিত।
এই বিষয়ৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ কৰিব
- তিনিটা অনুচ্ছেদ মনত ৰাখক: ৩৫২ (ৰাষ্ট্ৰীয়), ৩৫৬ (ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন) আৰু ৩৬০ (আৰ্থিক)।
- কাৰণসমূহ শিকক: অনুচ্ছেদ ৩৫২ৰ বাবে যুদ্ধ, বাহ্যিক আক্ৰমণ বা সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ; অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ বাবে সাংবিধানিক ব্যৱস্থাৰ বিফলতা; অনুচ্ছেদ ৩৬০ৰ বাবে আৰ্থিক স্থিতিৰ প্ৰতি ভাবুকি।
- অনুমোদনৰ সময় মনত ৰাখক: অনুচ্ছেদ ৩৫২ৰ বাবে এমাহ, অনুচ্ছেদ ৩৫৬ আৰু ৩৬০ৰ বাবে দুমাহ।
- কাৰ্যকাল টুকি ল’ব: ৩৫২ৰ বাবে একেষেৰে ছমাহ, কোনো সৰ্বোচ্চ সীমা নাই; ৩৫৬ৰ বাবে সৰ্বাধিক তিনি বছৰ; ৩৬০ৰ বাবে অনিৰ্দিষ্ট।
- অনুচ্ছেদ ২০ আৰু ২১ স্থগিত কৰিব নোৱাৰি আৰু অনুচ্ছেদ ১৯ কেৱল বাহ্যিক আপৎকালত স্থগিত হয় বুলি মনত ৰাখক।
- এই পৃষ্ঠাৰ প্ৰশ্নসমূহ চেষ্টা কৰক আৰু FAQ উত্তৰসমূহ পুনৰালোচনা কৰক।
সাধাৰণ পৰীক্ষাৰ ফান্দ
- ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ অধীনত জাপি দিয়া হয়, অনুচ্ছেদ ৩৫২ বা ৩৬০ৰ অধীনত নহয়।
- ৪৪ সংখ্যক সংশোধনীয়ে "আভ্যন্তৰীণ বিশৃংখলা"ক "সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ"লৈ সলনি কৰিছিল।
- ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল এমাহৰ ভিতৰত, আনহাতে ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন আৰু আৰ্থিক আপৎকাল দুমাহৰ ভিতৰত অনুমোদন কৰিব লাগে।
- অনুচ্ছেদ ২০ আৰু ২১ ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকালতো কেতিয়াও স্থগিত কৰিব নোৱাৰি।
- ভাৰতত আৰ্থিক আপৎকাল কেতিয়াও ঘোষণা কৰা হোৱা নাই, যদিও বিধান আছে।
সাধু সোধা প্ৰশ্ন
ভাৰতীয় সংবিধানত কিমান ধৰণৰ আপৎকাল আছে?
সংবিধানত তিনি ধৰণৰ আপৎকালৰ ব্যৱস্থা আছে: অনুচ্ছেদ ৩৫২ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল, যি যুদ্ধ, বাহ্যিক আক্ৰমণ বা সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহৰ কাৰণে ঘোষণা কৰা হয়; অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন, যি ৰাজ্য এখনৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা বিফল হ’লে জাপি দিয়া হয়; আৰু অনুচ্ছেদ ৩৬০ৰ অধীনত আৰ্থিক আপৎকাল, যি ভাৰতৰ আৰ্থিক স্থিতি বা ঋণনিৰ্ভৰতা বিপদাপন্ন হ’লে ঘোষণা কৰা হয়।
ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল কিমানবাৰ ঘোষণা কৰা হৈছে?
ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল তিনিবাৰ ঘোষণা কৰা হৈছে: ১৯৬২ চনত চীনৰ আক্ৰমণৰ সময়ত, ১৯৭১ চনত পাকিস্তানৰ সৈতে যুদ্ধৰ সময়ত, আৰু ১৯৭৫ চনত আভ্যন্তৰীণ বিশৃংখলাৰ কাৰণে। ১৯৭৫ চনৰ আপৎকাল আটাইতকৈ বিতৰ্কিত আছিল আৰু ইয়াৰ ফলত ১৯৭৮ চনৰ ৪৪ সংখ্যক সংশোধনী আইন আহিছিল, যিয়ে আভ্যন্তৰীণ বিশৃংখলাক সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহলৈ সলনি কৰিছিল।
ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকালৰ মৌলিক অধিকাৰৰ ওপৰত প্ৰভাৱ কি?
যুদ্ধ বা বাহ্যিক আক্ৰমণৰ বাবে হোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকালত অনুচ্ছেদ ১৯ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে স্থগিত হয়। অনুচ্ছেদ ৩৫৯ৰ অধীনত আদেশৰ জৰিয়তে অন্য মৌলিক অধিকাৰ স্থগিত কৰিব পাৰি, কিন্তু অনুচ্ছেদ ২০ আৰু ২১, যিবোৰে স্বেচ্ছাচাৰী দণ্ড আৰু জীৱন তথা ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ সুৰক্ষা দিয়ে, স্থগিত কৰিব নোৱাৰি। ৪৪ সংখ্যক সংশোধনীৰ পিছত অনুচ্ছেদ ১৯ কেৱল যুদ্ধ বা বাহ্যিক আক্ৰমণৰ আপৎকালত স্থগিত কৰিব পাৰি।
ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন কি আৰু কিমান দিন চলিব পাৰে?
অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন ৰাজ্য এখনৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা বিফল হ’লে জাপি দিয়া হয়। ই দুমাহৰ ভিতৰত সংসদৰ দুয়ো সদনে অনুমোদন কৰিব লাগে আৰু একেষেৰে ছমাহ, সৰ্বাধিক তিনি বছৰলৈকে চলিব পাৰে। এক বছৰৰ ওপৰত সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় আপৎকাল চলি থকা আৰু নিৰ্বাচন আয়োগে নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰিব নোৱাৰি বুলি প্ৰমাণপত্ৰ দিয়া প্ৰয়োজন।
S.R. বোম্মাই গোচৰে ৰাষ্ট্ৰপতি শাসনৰ বিষয়ে কি সিদ্ধান্ত লৈছিল?
S.R. বোম্মাই বনাম ভাৰত সংঘ (১৯৯৪) গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ৰায় দিছিল যে অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ ঘোষণাপত্ৰ ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ অধীন আৰু ক্ষমতাখন নিখুঁত নহয়। ন্যায়ালয়ে এইয়াও ৰায় দিছিল যে চৰকাৰৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা সদনত পৰীক্ষা কৰা উচিত আৰু কেৱল ৰাজ্যপালৰ ব্যক্তিনিষ্ঠ সন্তুষ্টিৰ ভিত্তিত চৰকাৰক বৰ্খাস্ত কৰিব নোৱাৰি। এই ৰায়দানে ৰাষ্ট্ৰপতি শাসনৰ অপব্যৱহাৰৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা সবল কৰিছিল।