মোগল সাম্ৰাজ্য আৰু ইয়াৰ প্ৰশাসনৰ বিষয়ে
মোগল সাম্ৰাজ্য (খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫২৬–১৮৫৭) ভাৰতীয় ইতিহাসৰ অন্যতম বৃহৎ আৰু শক্তিশালী সাম্ৰাজ্য আছিল। প্ৰথম পানিপথ যুদ্ধত ইব্ৰাহিম লোদীক পৰাস্ত কৰি খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫২৬ চনত বাবৰে ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। মোগলসকলে তিনি শতিকাধিক ভাৰত শাসন কৰি ইয়াক এক শক্তিশালী কেন্দ্ৰীভূত প্ৰশাসন, মহিমান্বিত স্থাপত্য আৰু সমৃদ্ধ মিশ্ৰিত সংস্কৃতি প্ৰদান কৰিছিল।
মহান মোগল সম্ৰাটসকল
বাবৰ (১৫২৬–১৫৩০): সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক। তেওঁ পিতৃৰ ফালৰ পৰা তৈমুৰৰ আৰু মাতৃৰ ফালৰ পৰা চেঙ্গিজ খানৰ বংশধৰ আছিল। তেওঁ তুৰ্কী ভাষাত নিজৰ আত্মজীৱনী বাবৰনামা (তুজুক-ই-বাবুৰী) লিখিছিল।
হুমায়ুন (১৫৩০–১৫৪০, ১৫৫৫–১৫৫৬): চাউচা (১৫৩৯) আৰু কনৌজ (১৫৪০) যুদ্ধৰ পিছত শেৰ শ্বাহ চুৰিৰ ওচৰত সাম্ৰাজ্য হেৰুৱাইছিল, কিন্তু ১৫৫৫ চনত দিল্লী পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছিল।
শেৰ শ্বাহ চুৰি (১৫৪০–১৫৪৫): মোগল নহ'লেও হুমায়ুনৰ দুই ৰাজত্বকালৰ মাজত শাসন কৰিছিল। তেওঁ গ্ৰেণ্ড ট্ৰাংক ৰোড নিৰ্মাণ কৰিছিল, ৰূপৰ ৰূপীয়া মুদ্ৰা জাৰি কৰিছিল, ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা (পট্টা আৰু কবুলিয়তসহ) বিকশিত কৰিছিল, চৰাই নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু চাচাৰামত তেওঁৰ সমাধি আছে।
আকবৰ (১৫৫৬–১৬০৫): শ্ৰেষ্ঠ মোগল সম্ৰাট। তেওঁ হেমুৰ বিৰুদ্ধে দ্বিতীয় পানিপথ যুদ্ধ (১৫৫৬) জয় কৰিছিল, আৰু ৰাজপ্ৰতিনিধি বৈৰাম খানৰ সৈতে সাম্ৰাজ্য সংহত কৰিছিল। তেওঁ মালৱা, গোণ্ডৱানা, চিতোৰ, ৰণথম্ভোৰ, গুজৰাট, বংগ আৰু দাক্ষিণাত্যৰ অংশ জয় কৰিছিল। তেওঁ ফতেহপুৰ চিকৰী নিৰ্মাণ কৰিছিল, দীন-ই-ইলাহী (১৫৮২) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, জিজিয়া বিলুপ্ত কৰিছিল, আৰু ছুলহ-ই-কুল (সকলোৰ সৈতে শান্তি) নীতি অনুসৰণ কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজসভাত নৱৰত্ন (নটা ৰত্ন) আছিল, যাৰ ভিতৰত বীৰবল, তানসেন, টোডৰ মল আৰু আবুল ফজল। তেওঁ মানচবদাৰী ব্যৱস্থা আৰু টোডৰ মলৰ জাবতী ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
জাহাঙ্গীৰ (১৬০৫–১৬২৭): ন্যায়ৰ শৃংখল আৰু নূৰজাহানৰ প্ৰভাৱৰ বাবে জনাজাত। তেওঁ তুজুক-ই-জাহাঙ্গীৰী লিখিছিল; ছাৰ টমাছ ৰ' ইংলেণ্ডৰ ৰাষ্ট্ৰদূত হিচাপে আহিছিল।
শ্বাহজাহান (১৬২৮–১৬৫৮): “স্থপতিবিদ ৰজা”। তেওঁ মুমতাজ মহলৰ সোঁৱৰণত তাজমহল, দিল্লীত লাল কিল্লা আৰু জামা মছজিদ, মতি মছজিদ, আৰু ময়ূৰ সিংহাসন নিৰ্মাণ কৰিছিল।
আউৰঙ্গজেৱ (১৬৫৮–১৭০৭): আলমগীৰ উপাধিৰ। এজন কঠোৰ শাসক, তেওঁ জিজিয়া (১৬৭৯) পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, বিজাপুৰ (১৬৮৬) আৰু গোলকোণ্ডা (১৬৮৭) অধিগ্ৰহণ কৰিছিল, আৰু মাৰাঠা, শিখ আৰু ৰাজপুতসকলৰ বিৰুদ্ধে দীঘলীয়া যুদ্ধ কৰিছিল। তেওঁৰ অধীনত সাম্ৰাজ্য আটাইতকৈ বিস্তৃত হৈছিল কিন্তু ভীষণ দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।
মোগল প্ৰশাসন
- সম্ৰাট: ৰাজ্য, সেনা আৰু ন্যায়ব্যৱস্থাৰ সৰ্বোচ্চ মুৰব্বী।
- ৱজিৰ: প্ৰধানমন্ত্ৰী, বিত্ত আৰু সাধাৰণ প্ৰশাসনৰ দায়িত্বত।
- মীৰ বখশী: সামৰিক আৰু মানচবদাৰী ব্যৱস্থাৰ মুৰব্বী।
- মীৰ সমান (খান-ই-সামান): ৰাজপৰিয়াল আৰু কৰ্মশালাৰ দায়িত্বত।
- ছদ্ৰ-উচ-ছুদুৰ: ধৰ্মীয় পৰিক্ৰমা আৰু দান-ধ্যানৰ দায়িত্বত।
- দিৱান-ই-আলা: বিত্ত বিভাগ।
- মানচবদাৰী ব্যৱস্থা: প্ৰতিজন বিষয়াই দুটা অংশৰ মানচব (পদমৰ্যাদা) ৰাখিছিল – জাত (ব্যক্তিগত মৰ্যাদা) আৰু চৱাৰ (অশ্বাৰোহী)। পদমৰ্যাদা ১০ৰ পৰা ৫,০০০ লৈ আছিল, ৰাজকুমাৰসকলে উচ্চতৰ পদ লাভ কৰিছিল।
- জাগিৰদাৰী ব্যৱস্থা: বেতনৰ সলনি মানচবদাৰক দিয়া ভূমিক জাগিৰ কোৱা হয়; খালিছা ভূমি সম্ৰাটৰ বাবে সংৰক্ষিত; ৱতন জাগিৰ জমিদাৰৰ পৈতৃক ভূমি।
- ভূমি ৰাজস্ব: টোডৰ মলৰ জাবতী ব্যৱস্থাই দহচালা (দহ বছৰৰ গড়)ৰ ভিত্তিত উৎপাদনৰ প্ৰায় এক তৃতীয়াংশ কৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
- প্ৰাদেশিক প্ৰশাসন: সাম্ৰাজ্য চুবাত বিভক্ত আছিল, প্ৰতিটোৰ মুৰব্বী চুবাদাৰ, লগতে দিৱান, বখশী আৰু ফৌজদাৰ।
মোগল সাম্ৰাজ্যৰ কালানুক্ৰম
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫২৬: প্ৰথম পানিপথ যুদ্ধ; বাবৰে মোগল সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫৪০: কনৌজত শেৰ শ্বাহ চুৰিয়ে হুমায়ুনক পৰাস্ত কৰে।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫৫৬: দ্বিতীয় পানিপথ যুদ্ধ; আকবৰে হেমুক পৰাস্ত কৰে।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫৬৫: আকবৰে ফতেহপুৰ চিকৰী নিৰ্মাণ।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫৭১–১৫৮৫: গুজৰাট, বংগ আৰু দাক্ষিণাত্যৰ অংশ জয়।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫৮২: আকবৰে দীন-ই-ইলাহী ঘোষণা।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬০৫: জাহাঙ্গীৰ সম্ৰাট হয়।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬২৮: শ্বাহজাহান সম্ৰাট হয়; পিছত তাজমহল নিৰ্মাণ।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৫৮: আউৰঙ্গজেৱ সম্ৰাট হয়।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৭৯: আউৰঙ্গজেৱে জিজিয়া পুনৰ প্ৰৱৰ্তন।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৮৬–১৬৮৭: বিজাপুৰ আৰু গোলকোণ্ডা অধিগ্ৰহণ।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭০৭: আউৰঙ্গজেৱৰ মৃত্যু; মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অৱনতি আৰম্ভ।
মোগল সাম্ৰাজ্যৰ মূল তথ্য (দ্ৰুত পুনৰালোচনাৰ বুলেট)
- মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক: বাবৰ (১৫২৬)।
- প্ৰথম পানিপথ যুদ্ধ: খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫২৬; বাবৰে ইব্ৰাহিম লোদীক পৰাস্ত কৰে।
- বাবৰৰ আত্মজীৱনী: বাবৰনামা (তুজুক-ই-বাবুৰী), তুৰ্কী ভাষাত।
- হুমায়ুনক পৰাস্ত কৰা যুদ্ধ: চাউচা (১৫৩৯) আৰু কনৌজ (১৫৪০)।
- গ্ৰেণ্ড ট্ৰাংক ৰোডৰ নিৰ্মাতা: শেৰ শ্বাহ চুৰি।
- শেৰ শ্বাহৰ ৰূপৰ মুদ্ৰা: ৰূপীয়া।
- শ্ৰেষ্ঠ মোগল সম্ৰাট: আকবৰ।
- দ্বিতীয় পানিপথ যুদ্ধ: খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫৫৬; আকবৰে হেমুক পৰাস্ত কৰে।
- দীন-ই-ইলাহী: খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫৮২ত আকবৰে ঘোষণা কৰিছিল।
- আকবৰৰ ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা: জাবতী (টোডৰ মল) আৰু দহচালা।
- নৱৰত্ন: বীৰবল, তানসেন, টোডৰ মল আৰু আবুল ফজল আদি।
- তাজমহল নিৰ্মাণ কৰিছিল: শ্বাহজাহানে, মুমতাজ মহলৰ সোঁৱৰণত।
- জাহাঙ্গীৰৰ ৰাজসভাৰ ইংৰাজ ৰাষ্ট্ৰদূত: ছাৰ টমাছ ৰ'।
- জিজিয়া পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল: আউৰঙ্গজেৱে (১৬৭৯)।
- আউৰঙ্গজেৱে অধিগ্ৰহণ কৰা দাক্ষিণাত্য ৰাজ্য: বিজাপুৰ (১৬৮৬) আৰু গোলকোণ্ডা (১৬৮৭)।
- মানচবৰ দুটা অংশ: জাত আৰু চৱাৰ।
- সম্ৰাটৰ বাবে সংৰক্ষিত ভূমি: খালিছা।
গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি আৰু পৰিভাষা
- বাবৰ: মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক; বাবৰনামাৰ লেখক।
- হুমায়ুন: সাম্ৰাজ্য হেৰুৱাই পুনৰ লাভ কৰিছিল।
- শেৰ শ্বাহ চুৰি: হুমায়ুনৰ দুই ৰাজত্বকালৰ মাজৰ দক্ষ শাসক; গ্ৰেণ্ড ট্ৰাংক ৰোড, ৰূপীয়া আৰু ভূমি সংস্কাৰ।
- আকবৰ: শ্ৰেষ্ঠ মোগল; মানচবদাৰী, জাত, চৱাৰ, ছুলহ-ই-কুল আৰু দীন-ই-ইলাহী।
- টোডৰ মল: আকবৰৰ বিত্তমন্ত্ৰী; জাবতী ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থাৰ স্থপতি।
- আবুল ফজল: আকবৰনামা আৰু আইন-ই-আকবৰীৰ লেখক।
- জাহাঙ্গীৰ: তুজুক-ই-জাহাঙ্গীৰীৰ লেখক।
- শ্বাহজাহান: তাজমহলৰ নিৰ্মাতা।
- আউৰঙ্গজেৱ (আলমগীৰ): শেষ মহান মোগল সম্ৰাট; কঠোৰ আৰু বিস্তাৰবাদী।
প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাত মোগল সাম্ৰাজ্য কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ
এইটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়। সাধাৰণ প্ৰশ্নসমূহ: মোগল সাম্ৰাজ্য কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল? (বাবৰ।) প্ৰথম পানিপথ যুদ্ধ কেতিয়া হৈছিল? (১৫২৬।) গ্ৰেণ্ড ট্ৰাংক ৰোড কোনে নিৰ্মাণ কৰিছিল? (শেৰ শ্বাহ চুৰি।) শ্ৰেষ্ঠ মোগল সম্ৰাট কোন আছিল? (আকবৰ।) তাজমহল কোনে নিৰ্মাণ কৰিছিল? (শ্বাহজাহান।) জিজিয়া কোনে পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল? (আউৰঙ্গজেৱ।) এটা সাধাৰণ ফান্দ: প্ৰথম পানিপথ যুদ্ধ (১৫২৬, বাবৰ বনাম ইব্ৰাহিম লোদী) আৰু দ্বিতীয় (১৫৫৬, আকবৰ বনাম হেমু) মিলাই পেলোৱা। আন এটা ফান্দ: মানচবদাৰী ব্যৱস্থাৰ জাত আৰু চৱাৰ পদক সমান কৰি লোৱা।
এই বিষয়ৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ কৰিব
- সম্ৰাটসকল ক্ৰমে শিকক। বাবৰ, হুমায়ুন, শেৰ শ্বাহ, আকবৰ, জাহাঙ্গীৰ, শ্বাহজাহান আৰু আউৰঙ্গজেৱ।
- প্ৰতিজন সম্ৰাটৰ এটা প্ৰধান অৱদান ঠিক কৰক। বাবৰনামা, জিটি ৰোড, মানচবদাৰী, তাজমহল আৰু দাক্ষিণাত্য অধিগ্ৰহণ।
- প্ৰশাসনিক পৰিভাষা শিকক। ৱজিৰ, মীৰ বখশী, মানচবদাৰী, জাত, চৱাৰ, জাগিৰ, খালিছা আৰু জাবতী।
- দুখন পানিপথ যুদ্ধ আৰু তাৰিখ শিকক। ১৫২৬ আৰু ১৫৫৬।
- উৎস শিকক। বাবৰনামা, আকবৰনামা, আইন-ই-আকবৰী আৰু তুজুক-ই-জাহাঙ্গীৰী।
সাধাৰণ পৰীক্ষাৰ ফান্দ
- প্ৰথম পানিপথ যুদ্ধে (১৫২৬) মোগল সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; দ্বিতীয়টোৱে (১৫৫৬) আকবৰৰ শাসন নিশ্চিত কৰিছিল।
- শেৰ শ্বাহ চুৰি মোগল নহয়; তেওঁ হুমায়ুনক পৰাস্ত কৰিছিল।
- আকবৰে, বাবৰে নহয়, মানচবদাৰী আৰু জাবতী ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
- তাজমহল শ্বাহজাহানে নিৰ্মাণ কৰিছিল, জাহাঙ্গীৰে নহয়।
- আউৰঙ্গজেৱে জিজিয়া পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল; আকবৰে ইয়াক বিলুপ্ত কৰিছিল।
সাধু সোধা প্ৰশ্ন
মোগল সাম্ৰাজ্য কোনে আৰু কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?
প্ৰথম পানিপথ যুদ্ধত ইব্ৰাহিম লোদীক পৰাস্ত কৰি খ্ৰীষ্টাব্দ ১৫২৬ চনত বাবৰে মোগল সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। বাবৰ তৈমুৰ আৰু চেঙ্গিজ খানৰ বংশধৰ আছিল আৰু বাবৰনামা লিখিছিল।
শ্ৰেষ্ঠ মোগল সম্ৰাট কোন আছিল আৰু কিয়?
আকবৰ (১৫৫৬–১৬০৫) শ্ৰেষ্ঠ মোগল সম্ৰাট বুলি গণ্য কৰা হয়। তেওঁ সাম্ৰাজ্য সংহত আৰু বিস্তাৰ কৰিছিল, মানচবদাৰী আৰু জাবতী ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, ছুলহ-ই-কুল নীতি অনুসৰণ কৰিছিল, জিজিয়া বিলুপ্ত কৰিছিল, কলা-বিদ্যাক পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল, আৰু ৰাজসভাত নৱৰত্ন আছিল।
মানচবদাৰী ব্যৱস্থা কি আছিল?
মানচবদাৰী ব্যৱস্থা আকবৰে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। প্ৰতিজন বিষয়াই দুটা অংশৰ মানচব (পদমৰ্যাদা) ৰাখিছিল: জাত (ব্যক্তিগত মৰ্যাদা) আৰু চৱাৰ (ৰাখিবলগীয়া অশ্বাৰোহীৰ সংখ্যা)। পদমৰ্যাদা ১০ৰ পৰা ৫,০০০ লৈ আছিল আৰু ই বিষয়াৰ বেতন তথা কৰ্তব্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
জাবতী ভূমি ৰাজস্ব ব্যৱস্থা কি আছিল?
জাবতী ব্যৱস্থা আকবৰৰ অধীনত ৰাজা টোডৰ মলে প্ৰস্তুত কৰিছিল। মূল্য আৰু উৎপাদনৰ দহচালা (দহ বছৰৰ গড়)ৰ ভিত্তিত ৰাজস্ব উৎপাদনৰ প্ৰায় এক তৃতীয়াংশ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। ই এক ন্যায্য আৰু বৈজ্ঞানিক ব্যৱস্থা আছিল আৰু পিছৰ ৰাজস্ব প্ৰশাসনৰ ভিত্তি হৈ পৰিছিল।
শ্বাহজাহানে কি কি স্মাৰক নিৰ্মাণ কৰিছিল?
শ্বাহজাহান, যাক “স্থপতিবিদ ৰজা” বোলা হয়, আগ্ৰাত মুমতাজ মহলৰ সোঁৱৰণত তাজমহল, দিল্লীত লাল কিল্লা আৰু জামা মছজিদ, মতি মছজিদ, আৰু ময়ূৰ সিংহাসন নিৰ্মাণ কৰিছিল।
আউৰঙ্গজেৱৰ নীতিয়ে মোগল সাম্ৰাজ্যক কেনেকৈ দুৰ্বল কৰিছিল?
আউৰঙ্গজেৱে জিজিয়া (১৬৭৯) পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, দাক্ষিণাত্যত আৰু মাৰাঠা, শিখ তথা ৰাজপুতসকলৰ বিৰুদ্ধে দীঘলীয়া আৰু ব্যয়বহুল যুদ্ধ কৰিছিল, আৰু জাগিৰদাৰী সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। তেওঁৰ অধীনত সাম্ৰাজ্য আটাইতকৈ বিস্তৃত হ'লেও এই যুদ্ধবোৰে ইয়াৰ সম্পদ শুহি লৈছিল আৰু ১৭০৭ৰ পিছত অৱনতিৰ বাট মুকলি কৰিছিল।