মাৰাঠা সাম্ৰাজ্য আৰু পেশ্বৱাসকলৰ বিষয়ে
মাৰাঠা সাম্ৰাজ্য সপ্তদশ আৰু অষ্টাদশ শতিকাত ভাৰতৰ অন্যতম মহান শক্তি আছিল। শিৱাজী ভোঁচলেই ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, যিয়ে মোগল, বিজাপুৰৰ আদিল শ্বাহী ৰাজ্য আৰু অন্য শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰি দাক্ষিণাত্যত এক শক্তিশালী ৰাজ্য গঢ়ি তুলিছিল। শিৱাজীৰ পিছত পেশ্বৱা (প্ৰধানমন্ত্ৰী) পদ সৰ্বশক্তিমান হৈ পৰিছিল, আৰু পেশ্বৱাসকলে মাৰাঠা ৰাজ্যক এক বিশাল সাম্ৰাজ্যলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল, যাৰ শিখৰত ই ভাৰতৰ বহু অংশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।
শিৱাজী (১৬২৭–১৬৮০)
শিৱাজী খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬২৭ চনত শিৱনেৰী দুৰ্গত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁৰ পিতৃ আছিল শাহাজী ভোঁচলে আৰু মাতৃ জিজাবাই; তেওঁৰ আধ্যাত্মিক গুৰু আছিল ৰামদাস। তেওঁ বিজাপুৰ চুলতানী আৰু মোগলসকলৰ বিৰুদ্ধে বহু যুদ্ধ কৰিছিল। ১৬৫৯ চনত তেওঁ প্ৰতাপগড়ত বিজাপুৰৰ সেনাপতি আফজল খানক হত্যা কৰিছিল। তেওঁ শাইস্তা খান আৰু ৰাজা জয় সিংহৰ বিৰুদ্ধেও যুদ্ধ কৰিছিল, আৰু ১৬৬৫ চনত পুৰন্দৰ সন্ধি স্বাক্ষৰ কৰিছিল। ১৬৬৬ চনত আউৰঙ্গজেৱে তেওঁক আগ্ৰালৈ লৈ গৈছিল কিন্তু তেওঁ সাহসীভাৱে পলায়ন কৰিছিল। খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৭৪ চনত তেওঁ ৰায়গড়ত নিজকে ছত্ৰপতি হিচাপে অভিষিক্ত কৰিছিল।
শিৱাজীৰ প্ৰশাসন উল্লেখযোগ্য আছিল। তেওঁক অষ্টপ্ৰধান (আঠজন মন্ত্ৰীৰ পৰিষদ)এ সহায় কৰিছিল, যাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল পেশ্বৱা। তেওঁ চুবুৰীয়া অঞ্চলৰ পৰা দুটা কৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল: চৌথ (ৰাজস্বৰ এক চতুৰ্থাংশ) আৰু সৰদেশমুখী (অতিৰিক্ত এক দশমাংশ)। তেওঁ মাৱলী পদাতিক আৰু অশ্বাৰোহীৰ শক্তিশালী সেনা, এটা নৌসেনা, আৰু প্ৰায় তিনিশ দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিছিল।
পেশ্বৱাসকল
শিৱাজীৰ পিছত তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী সম্ভাজী, ৰাজাৰাম আৰু তাৰাবাই মোগলসকলৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিছিল। ক্ৰমে পেশ্বৱাসকল প্ৰকৃত শাসক হৈ পৰিছিল। মহান পেশ্বৱাসকল আছিল:
- বালাজী বিশ্বনাথ (১৭১৩–১৭২০): প্ৰথম পেশ্বৱা; মাৰাঠাসকলৰ বাবে স্বীকৃতি আৰু অধিকাৰ আদায় কৰিছিল।
- বাজী ৰাও প্ৰথম (১৭২০–১৭৪০): শ্ৰেষ্ঠ পেশ্বৱা, যি কেতিয়াও যুদ্ধত হৰা নাই বুলি কোৱা হয়। তেওঁ মাৰাঠা শক্তি মালৱা, গুজৰাট আৰু বুন্দেলখণ্ডলৈ বিস্তাৰ কৰিছিল আৰু মাৰাঠা সেনাক দিল্লীৰ দুৱাৰলৈকে আৰু তাৰ বাহিৰলৈকে লৈ গৈছিল।
- বালাজী বাজী ৰাও (নানা চাহেব) (১৭৪০–১৭৬১): তেওঁৰ সময়ত মাৰাঠাসকলে শ্ৰেষ্ঠ বিস্তাৰ লাভ কৰিছিল কিন্তু তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধত (১৭৬১) ভয়াৱহ পৰাজয়ৰ সন্মুখীন হৈছিল।
- মাধৱ ৰাও আৰু পৰৱৰ্তী পেশ্বৱাসকল: দক্ষ, কিন্তু শেষত মাৰাঠা প্ৰধানসকলৰ দ্বাৰা আচ্ছন্ন হৈ পৰিছিল।
মাৰাঠা সংঘ
তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধৰ পিছত মাৰাঠাসকলে মাধৱ ৰাওৰ অধীনত পুনৰ শক্তি লাভ কৰিছিল, কিন্তু সাম্ৰাজ্য ক্ৰমে পাঁচজন প্ৰধানৰ সংঘলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল: পেশ্বৱা (পুনে), গায়কৱাড় (বৰোদা), ভোঁচলে (নাগপুৰ), চিন্ধিয়া (গোৱালিয়ৰ) আৰু হোলকাৰ (ইন্দোৰ)। এই প্ৰধানসকলে প্ৰায়ে পৰস্পৰে কাজিয়া কৰাৰ বাবে সংঘ দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।
আংলো-মাৰাঠা যুদ্ধ
ব্ৰিটিছে তিনিখন আংলো-মাৰাঠা যুদ্ধ কৰিছিল: প্ৰথম (১৭৭৫–১৭৮২), দ্বিতীয় (১৮০৩–১৮০৫) আৰু তৃতীয় (১৮১৭–১৮১৮)। পেশ্বৱাৰ সৈতে বাচেইন সন্ধি (১৮০২)ই ব্ৰিটিছক বৃহৎ প্ৰভাৱ দিছিল। তৃতীয় যুদ্ধৰ পিছত খ্ৰীষ্টাব্দ ১৮১৮ লৈকে মাৰাঠা শক্তিৰ অন্ত পৰিছিল, আৰু ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ শক্তি হৈ পৰিছিল।
মাৰাঠা সাম্ৰাজ্যৰ কালানুক্ৰম
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬২৭: শিৱনেৰীত শিৱাজীৰ জন্ম।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৫৯: প্ৰতাপগড়ত শিৱাজীয়ে আফজল খানক হত্যা।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৬৫: পুৰন্দৰ সন্ধি।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৬৬: শিৱাজীৰ আগ্ৰা ভ্ৰমণ আৰু পলায়ন।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৭৪: ৰায়গড়ত শিৱাজী ছত্ৰপতি হিচাপে অভিষিক্ত।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৮০: শিৱাজীৰ মৃত্যু।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭১৩: বালাজী বিশ্বনাথ পেশ্বৱা হয়।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭২০–১৭৪০: বাজী ৰাও প্ৰথমে মাৰাঠা সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰে।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭৬১: তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধ; আহমদ শ্বাহ আব্দালীয়ে মাৰাঠাসকলক পৰাস্ত কৰে।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৮০২: বাচেইন সন্ধি।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৮১৮: তৃতীয় আংলো-মাৰাঠা যুদ্ধৰ পিছত মাৰাঠা শক্তিৰ অন্ত।
মাৰাঠা সাম্ৰাজ্যৰ মূল তথ্য (দ্ৰুত পুনৰালোচনাৰ বুলেট)
- মাৰাঠা সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক: শিৱাজী (১৬৭৪ত অভিষিক্ত)।
- শিৱাজীৰ জন্মস্থান: শিৱনেৰী।
- শিৱাজীৰ মাতৃ আৰু গুৰু: জিজাবাই আৰু ৰামদাস।
- শিৱাজীৰ উপাধি: ছত্ৰপতি।
- শিৱাজীয়ে হত্যা কৰা বিজাপুৰ সেনাপতি: আফজল খান (১৬৫৯)।
- পুৰন্দৰ সন্ধি: খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৬৫।
- আঠজন মন্ত্ৰীৰ পৰিষদ: অষ্টপ্ৰধান।
- শিৱাজীয়ে সংগ্ৰহ কৰা কৰ: চৌথ আৰু সৰদেশমুখী।
- প্ৰথম পেশ্বৱা: বালাজী বিশ্বনাথ।
- শ্ৰেষ্ঠ পেশ্বৱা: বাজী ৰাও প্ৰথম।
- তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধ: খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭৬১; আহমদ শ্বাহ আব্দালীয়ে মাৰাঠাসকলক পৰাস্ত কৰে।
- পাঁচজন মাৰাঠা প্ৰধান: পেশ্বৱা, গায়কৱাড়, ভোঁচলে, চিন্ধিয়া আৰু হোলকাৰ।
- বাচেইন সন্ধি: খ্ৰীষ্টাব্দ ১৮০২।
- মাৰাঠা শক্তিৰ অন্ত: খ্ৰীষ্টাব্দ ১৮১৮।
গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি আৰু পৰিভাষা
- শিৱাজী: মাৰাঠা সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক; ছত্ৰপতি; দুৰ্গ আৰু নৌসেনাৰ নিৰ্মাতা।
- জিজাবাই: শিৱাজীৰ মাতৃ; ৰামদাস: তেওঁৰ আধ্যাত্মিক গুৰু।
- আফজল খান: প্ৰতাপগড়ত শিৱাজীৰ দ্বাৰা নিহত বিজাপুৰ সেনাপতি।
- তাৰাবাই: ৰাজাৰামৰ পিছত দক্ষ ৰাজপ্ৰতিনিধি।
- বালাজী বিশ্বনাথ: প্ৰথম পেশ্বৱা।
- বাজী ৰাও প্ৰথম: শ্ৰেষ্ঠ পেশ্বৱা; সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিছিল।
- বালাজী বাজী ৰাও (নানা চাহেব): তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধৰ সময়ৰ পেশ্বৱা।
- আহমদ শ্বাহ আব্দালী: পানিপথ (১৭৬১)ত জয়ী আফগান আক্ৰমণকাৰী।
- অষ্টপ্ৰধান: শিৱাজীৰ আঠজন মন্ত্ৰীৰ পৰিষদ।
- চৌথ আৰু সৰদেশমুখী: চুবুৰীয়া ভূখণ্ডৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা কৰ।
প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাত মাৰাঠা সাম্ৰাজ্য কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ
সাধাৰণ প্ৰশ্নসমূহ: মাৰাঠা সাম্ৰাজ্য কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল? (শিৱাজী।) শ্ৰেষ্ঠ পেশ্বৱা কোন আছিল? (বাজী ৰাও প্ৰথম।) আফজল খানক কোনে হত্যা কৰিছিল? (শিৱাজী।) তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধ কেতিয়া হৈছিল? (১৭৬১।) সেই সময়ত ভাৰতত কোনে আক্ৰমণ কৰিছিল? (আহমদ শ্বাহ আব্দালী।) চৌথ আৰু সৰদেশমুখী কি আছিল? (শিৱাজীয়ে সংগ্ৰহ কৰা কৰ।) এটা সাধাৰণ ফান্দ: প্ৰথম পেশ্বৱা (বালাজী বিশ্বনাথ) আৰু শ্ৰেষ্ঠ পেশ্বৱা (বাজী ৰাও প্ৰথম) মিলাই পেলোৱা, আৰু তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধৰ তাৰিখ ভুল কৰা।
এই বিষয়ৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ কৰিব
- শিৱাজীৰ জীৱন শিকক। জন্ম, আফজল খান, পুৰন্দৰ, আগ্ৰা আৰু অভিষেক।
- অষ্টপ্ৰধান আৰু কৰ শিকক। পেশ্বৱা আৰু চৌথ/সৰদেশমুখী।
- পেশ্বৱাসকল ক্ৰমে শিকক। বালাজী বিশ্বনাথ, বাজী ৰাও প্ৰথম আৰু বালাজী বাজী ৰাও।
- তিনিখন আংলো-মাৰাঠা যুদ্ধ আৰু বাচেইন সন্ধি শিকক।
- সংঘৰ পাঁচজন প্ৰধান শিকক।
সাধাৰণ পৰীক্ষাৰ ফান্দ
- শিৱাজীয়ে সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; পেশ্বৱাসকল পিছত প্ৰকৃত শাসক হৈ পৰিছিল।
- বাজী ৰাও প্ৰথম, বালাজী বিশ্বনাথ নহয়, শ্ৰেষ্ঠ পেশ্বৱা আছিল।
- আফজল খান প্ৰতাপগড়ত ১৬৫৯ চনত নিহত হৈছিল।
- তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধ (১৭৬১) মাৰাঠাৰ পৰাজয় আছিল, বিজয় নহয়।
- বাচেইন সন্ধি (১৮০২) ব্ৰিটিছৰ সৈতে স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
সাধু সোধা প্ৰশ্ন
মাৰাঠা সাম্ৰাজ্য কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু শিৱাজী কেতিয়া অভিষিক্ত হৈছিল?
মাৰাঠা সাম্ৰাজ্য শিৱাজী ভোঁচলে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। বিজাপুৰ চুলতানী আৰু মোগলসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰি দাক্ষিণাত্যত শক্তিশালী ৰাজ্য গঢ়াৰ পিছত তেওঁ খ্ৰীষ্টাব্দ ১৬৭৪ চনত ৰায়গড়ত ছত্ৰপতি হিচাপে অভিষিক্ত হৈছিল।
শ্ৰেষ্ঠ পেশ্বৱা কোন আছিল আৰু তেওঁ কি অৰ্জন কৰিছিল?
বাজী ৰাও প্ৰথম (১৭২০–১৭৪০) শ্ৰেষ্ঠ পেশ্বৱা আছিল। তেওঁ কেতিয়াও যুদ্ধত হৰা নাই বুলি কোৱা হয়। তেওঁ মাৰাঠা শক্তি মালৱা, গুজৰাট আৰু বুন্দেলখণ্ডলৈ বিস্তাৰ কৰিছিল আৰু মাৰাঠা সেনাক দিল্লীৰ দুৱাৰলৈকে আৰু তাৰ বাহিৰলৈকে লৈ গৈছিল।
চৌথ আৰু সৰদেশমুখী কি আছিল?
চৌথ আছিল চুবুৰীয়া ভূখণ্ডৰ পৰা শিৱাজীয়ে সংগ্ৰহ কৰা ৰাজস্বৰ এক চতুৰ্থাংশ, আৰু সৰদেশমুখী আছিল অতিৰিক্ত এক দশমাংশ। এই কৰসমূহে তেওঁৰ সেনা আৰু প্ৰশাসনক ধন যোগাইছিল।
তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধ কি আছিল আৰু ইয়াৰ ফলাফল কি?
তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধ খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭৬১ চনত মাৰাঠাসকল আৰু আফগান আক্ৰমণকাৰী আহমদ শ্বাহ আব্দালীৰ মাজত হৈছিল। মাৰাঠাসকলে ভয়াৱহ পৰাজয় বৰণ কৰিছিল, যিয়ে কিছুকাল তেওঁলোকৰ বিস্তাৰ ৰখাইছিল, যদিও মাধৱ ৰাওৰ অধীনত তেওঁলোকে পুনৰ শক্তি লাভ কৰিছিল।
মাৰাঠা সংঘৰ পাঁচটা অংশ কি আছিল?
মাৰাঠা সংঘ পাঁচজন প্ৰধানৰে গঠিত আছিল: পেশ্বৱা (পুনে), গায়কৱাড় (বৰোদা), ভোঁচলে (নাগপুৰ), চিন্ধিয়া (গোৱালিয়ৰ) আৰু হোলকাৰ (ইন্দোৰ)। তেওঁলোকৰ পাৰস্পৰিক কাজিয়াই সংঘক দুৰ্বল কৰিছিল।
মাৰাঠা শক্তিৰ অন্ত কেনেকৈ পৰিছিল?
ব্ৰিটিছে তিনিখন আংলো-মাৰাঠা যুদ্ধ (১৭৭৫–১৭৮২, ১৮০৩–১৮০৫ আৰু ১৮১৭–১৮১৮) কৰিছিল। বাচেইন সন্ধি (১৮০২)ই ব্ৰিটিছক বৃহৎ প্ৰভাৱ দিছিল, আৰু তৃতীয় যুদ্ধৰ পিছত খ্ৰীষ্টাব্দ ১৮১৮ লৈকে মাৰাঠা শক্তিৰ অন্ত পৰিছিল, যাৰ ফলত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ শক্তি হৈ পৰিছিল।