পৰৱৰ্তী মোগল আৰু আঞ্চলিক ৰাজ্যসমূহৰ উত্থানৰ বিষয়ে
১৭০৭ চনত আউৰঙ্গজেৱৰ মৃত্যুৰ পিছত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অৱক্ষয় আৰম্ভ হৈছিল। তেওঁৰ পিছত যিসকল সম্ৰাট আহিছিল তেওঁলোকক পৰৱৰ্তী মোগল বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোক দুৰ্বল আছিল, আৰু প্ৰকৃত ক্ষমতা অভিজাত, মন্ত্ৰী আৰু আঞ্চলিক ৰাজ্যপালসকলৰ হাতলৈ গৈছিল। বহু প্ৰদেশ পৃথক হৈ স্বতন্ত্ৰ ৰাজ্য হৈ পৰিছিল, যিবোৰক আঞ্চলিক ৰাজ্য বা উত্তৰাধিকাৰী ৰাজ্য বুলি কোৱা হয়।
পৰৱৰ্তী মোগল সম্ৰাটসকল
- বাহাদুৰ শ্বাহ প্ৰথম (১৭০৭–১৭১২): শ্বাহ আলম প্ৰথম বুলিও জনা যায়; ৰাজপুত আৰু মাৰাঠাসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
- জাহান্দৰ শ্বাহ (১৭১২–১৭১৩): অভিজাতসকলৰ হাতৰ পুতলা।
- ফৰ্ৰুখচিয়াৰ (১৭১৩–১৭১৯): ছৈয়দ ভাতৃদ্বয়ৰ দ্বাৰা সিংহাসনত অধিষ্ঠিত।
- মুহাম্মদ শ্বাহ (১৭১৯–১৭৪৮): ৰংগীলা নামেৰে পৰিচিত; ছৈয়দ ভাতৃদ্বয়ৰ উত্থান আৰু নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণ দেখিছিল।
- আহমদ শ্বাহ, আলমগীৰ দ্বিতীয়, শ্বাহ আলম দ্বিতীয়, আকবৰ দ্বিতীয় আৰু বাহাদুৰ শ্বাহ দ্বিতীয়: শেষ মোগল, ১৮৫৮ চনত ব্ৰিটিছৰ দ্বাৰা পদচ্যুত।
মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অৱক্ষয়ৰ কাৰণ
- দুৰ্বল আৰু অদক্ষ পৰৱৰ্তী মোগলসকলে সাম্ৰাজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা নাছিল।
- ৰাজকুমাৰসকলৰ মাজত উত্তৰাধিকাৰ যুদ্ধ, যিয়ে সিংহাসন দুৰ্বল কৰিছিল।
- শক্তিশালী অভিজাতসকলৰ উত্থান আৰু গোটতন্ত্ৰ (ছৈয়দ ভাতৃদ্বয়, তুৰাণী আৰু ইৰাণী গোট)।
- ধৰ্মীয় অসহিষ্ণুতা আৰু জাত, শিখ, সতনামী আৰু মাৰাঠাসকলৰ বিদ্ৰোহ।
- অৰ্থনৈতিক দুৰ্বলতা, অত্যধিক কৰ আৰু জাগিৰদাৰী তথা মনচবদাৰী ব্যৱস্থাৰ সংকট।
- নাদিৰ শ্বাহ (১৭৩৯) আৰু আহমদ শ্বাহ আব্দালীৰ বিদেশী আক্ৰমণ।
- মাৰাঠাসকলৰ উত্থান আৰু ক্ৰমে ইউৰোপীয়সকলৰ আগমন।
নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণ (১৭৩৯)
১৭৩৯ চনত পাৰস্যৰ শাসক নাদিৰ শ্বাহে ভাৰত আক্ৰমণ কৰি কৰ্নাল যুদ্ধত মোগল সম্ৰাট মুহাম্মদ শ্বাহক পৰাস্ত কৰিছিল। তেওঁ দিল্লী দখল কৰি বিখ্যাত ময়ুৰ সিংহাসন আৰু কোহ-ই-নূৰ হীৰা লৈ গৈছিল, আৰু মোগল প্ৰতিষ্ঠাক মাৰাত্মক আঘাত দিছিল। এই আক্ৰমণে গোটেই ভাৰতৰ আগত সাম্ৰাজ্যৰ দুৰ্বলতা প্ৰকাশ কৰিছিল।
আঞ্চলিক (উত্তৰাধিকাৰী) ৰাজ্যসমূহ
কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃত্ব ভাঙি পৰাৰ লগে লগে উচ্চাকাংক্ষী ৰাজ্যপালসকলে নিজৰ ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। এইবোৰক আঞ্চলিক বা উত্তৰাধিকাৰী ৰাজ্য বুলি কোৱা হয়:
- বংগ: মুৰ্শিদ কুলী খান, শ্বুজা-উদ-দিন, আলিবৰ্দি খান আৰু ছিৰাজ-উদ-দৌলা।
- অৱধ: ছাদাত খান (বুৰহান-উল-মুল্ক) আৰু সফদৰজং।
- হায়দৰাবাদ: নিজাম-উল-মুল্ক আচাফ জাহ।
- মহীশূৰ: হায়দৰ আলী আৰু টিপু চুলতান।
- পাঞ্জাব: শিখসকল, পিছত ৰণজিৎ সিংৰ অধীনত।
- ৰোহিলখণ্ড, ৰাজপুত ৰাজ্য, মাৰাঠাসকল আৰু অন্য।
পৰৱৰ্তী মোগলসকলৰ কালানুক্ৰম
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭০৭: আউৰঙ্গজেৱৰ মৃত্যু; বাহাদুৰ শ্বাহ প্ৰথম সম্ৰাট হয়।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭১৩–১৭১৯: ছৈয়দ ভাতৃদ্বয়ে দৰবাৰত প্ৰভুত্ব কৰে।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭৩৯: নাদিৰ শ্বাহ ভাৰত আক্ৰমণ কৰে; কৰ্নাল যুদ্ধ; দিল্লী লুণ্ঠন।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭৪৮: মুহাম্মদ শ্বাহৰ মৃত্যু।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭৬১: তৃতীয় পানিপথ যুদ্ধ; আহমদ শ্বাহ আব্দালীয়ে মাৰাঠাসকলক পৰাস্ত কৰে।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৮৫৭: ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ; বাহাদুৰ শ্বাহ দ্বিতীয় প্ৰতীকী নেতা।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ১৮৫৮: বাহাদুৰ শ্বাহ দ্বিতীয় পদচ্যুত; মোগল সাম্ৰাজ্য আনুষ্ঠানিকভাৱে অন্ত।
পৰৱৰ্তী মোগলসকলৰ মূল তথ্য (দ্ৰুত পুনৰালোচনাৰ বুলেট)
- শেষ মহান মোগল সম্ৰাট: আউৰঙ্গজেৱ (১৭০৭ চনত মৃত্যু)।
- পৰৱৰ্তী মোগলসকলৰ প্ৰথম: বাহাদুৰ শ্বাহ প্ৰথম।
- নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণৰ সময়ৰ মোগল সম্ৰাট: মুহাম্মদ শ্বাহ (ৰংগীলা)।
- কৰ্নাল যুদ্ধ: খ্ৰীষ্টাব্দ ১৭৩৯।
- নাদিৰ শ্বাহে লৈ গৈছিল: ময়ুৰ সিংহাসন আৰু কোহ-ই-নূৰ।
- বংগৰ স্বতন্ত্ৰ শাসনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক: মুৰ্শিদ কুলী খান।
- অৱধৰ প্ৰতিষ্ঠাপক: ছাদাত খান (বুৰহান-উল-মুল্ক)।
- হায়দৰাবাদৰ প্ৰতিষ্ঠাপক: নিজাম-উল-মুল্ক আচাফ জাহ।
- মহীশূৰৰ বিখ্যাত শাসক: হায়দৰ আলী আৰু টিপু চুলতান।
- শেষ মোগল সম্ৰাট: বাহাদুৰ শ্বাহ দ্বিতীয় (১৮৫৮ চনত পদচ্যুত)।
গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি আৰু পৰিভাষা
- বাহাদুৰ শ্বাহ প্ৰথম: প্ৰথম পৰৱৰ্তী মোগল; ৰাজপুত আৰু মাৰাঠাসকলক মিলাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
- ছৈয়দ ভাতৃদ্বয়: আব্দুল্লাহ খান আৰু হুছেইন আলী; শক্তিশালী ৰাজনিৰ্মাতা।
- মুহাম্মদ শ্বাহ: কৰ্নালত পৰাস্ত সম্ৰাট; ৰংগীলা নামেৰে পৰিচিত।
- নাদিৰ শ্বাহ: ১৭৩৯ চনৰ পাৰস্য আক্ৰমণকাৰী।
- আহমদ শ্বাহ আব্দালী: পানিপথ (১৭৬১)ত জয়ী আফগান আক্ৰমণকাৰী।
- মুৰ্শিদ কুলী খান: বংগক প্ৰায় স্বতন্ত্ৰ কৰিছিল।
- ছাদাত খান: অৱধ বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
- নিজাম-উল-মুল্ক: হায়দৰাবাদ ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
- জাগিৰদাৰী আৰু মনচবদাৰী: মোগল ভূমি-ৰাজস্ব আৰু সামৰিক ব্যৱস্থা যাৰ সংকটে সাম্ৰাজ্য দুৰ্বল কৰিছিল।
- উত্তৰাধিকাৰী ৰাজ্য: মোগল অৱক্ষয়ৰ পিছত উত্থিত আঞ্চলিক ৰাজ্য।
প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাত এই বিষয় কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ
সাধাৰণ প্ৰশ্নসমূহ: শেষ মহান মোগল সম্ৰাট কোন আছিল? (আউৰঙ্গজেৱ।) পৰৱৰ্তী মোগলসকলৰ প্ৰথম কোন আছিল? (বাহাদুৰ শ্বাহ প্ৰথম।) ১৭৩৯ চনত ভাৰতত কোনে আক্ৰমণ কৰিছিল? (নাদিৰ শ্বাহ।) নাদিৰ শ্বাহে কোন যুদ্ধ জয় কৰিছিল? (কৰ্নাল যুদ্ধ।) হায়দৰাবাদ কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল? (নিজাম-উল-মুল্ক আচাফ জাহ।) শেষ মোগল সম্ৰাট কোন আছিল? (বাহাদুৰ শ্বাহ দ্বিতীয়।) এটা সাধাৰণ ফান্দ: নাদিৰ শ্বাহ (১৭৩৯) আৰু আহমদ শ্বাহ আব্দালী (১৭৬১) মিলাই পেলোৱা, আৰু বংগ, অৱধ আৰু হায়দৰাবাদৰ প্ৰতিষ্ঠাপকসকল সলনি কৰা।
এই বিষয়ৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ কৰিব
- পৰৱৰ্তী মোগলসকলৰ ক্ৰম শিকক। বাহাদুৰ শ্বাহ প্ৰথম, জাহান্দৰ শ্বাহ, ফৰ্ৰুখচিয়াৰ আৰু মুহাম্মদ শ্বাহ।
- অৱক্ষয়ৰ কাৰণ শিকক। দুৰ্বল সম্ৰাট, গোটতন্ত্ৰ, বিদ্ৰোহ, অৰ্থনীতি আৰু আক্ৰমণ।
- নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণ (১৭৩৯) শিকক। কৰ্নাল, দিল্লী, ময়ুৰ সিংহাসন আৰু কোহ-ই-নূৰ।
- আঞ্চলিক ৰাজ্য আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতিষ্ঠাপক শিকক। বংগ, অৱধ, হায়দৰাবাদ আৰু মহীশূৰ।
- সাম্ৰাজ্যৰ অন্ত শিকক। ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ আৰু ১৮৫৮ চনত বাহাদুৰ শ্বাহ দ্বিতীয়ৰ পদচ্যুতি।
সাধাৰণ পৰীক্ষাৰ ফান্দ
- নাদিৰ শ্বাহে ১৭৩৯ চনত আক্ৰমণ কৰিছিল; আহমদ শ্বাহ আব্দালীয়ে ১৭৬১ চনত পানিপথত জয়ী হৈছিল।
- নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণৰ সময়ত মুহাম্মদ শ্বাহ সম্ৰাট আছিল, বাহাদুৰ শ্বাহ প্ৰথম নহয়।
- মুৰ্শিদ কুলী খানে বংগৰ স্বতন্ত্ৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, অৱধ নহয়।
- ছাদাত খানে অৱধ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; নিজাম-উল-মুল্কে হায়দৰাবাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
- শেষ মোগল আছিল বাহাদুৰ শ্বাহ দ্বিতীয় (বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ), বাহাদুৰ শ্বাহ প্ৰথম নহয়।
সাধু সোধা প্ৰশ্ন
পৰৱৰ্তী মোগলসকল কোন আছিল আৰু সাম্ৰাজ্যৰ অৱক্ষয় কিয় হৈছিল?
পৰৱৰ্তী মোগলসকল আছিল ১৭০৭ চনত আউৰঙ্গজেৱৰ মৃত্যুৰ পিছত শাসন কৰা দুৰ্বল সম্ৰাট। দুৰ্বল শাসক, উত্তৰাধিকাৰ যুদ্ধ, শক্তিশালী অভিজাত আৰু গোটৰ উত্থান, ধৰ্মীয় অসহিষ্ণুতা, অৰ্থনৈতিক দুৰ্বলতা আৰু জাগিৰদাৰী সংকট, আৰু নাদিৰ শ্বাহ তথা আহমদ শ্বাহ আব্দালীৰ দৰে বিদেশী আক্ৰমণৰ বাবে সাম্ৰাজ্যৰ অৱক্ষয় হৈছিল।
পৰৱৰ্তী মোগলসকলৰ প্ৰথম কোন আছিল?
বাহাদুৰ শ্বাহ প্ৰথম, যাক শ্বাহ আলম প্ৰথম বুলিও কোৱা হয়, পৰৱৰ্তী মোগলসকলৰ প্ৰথম আছিল। তেওঁ ১৭০৭ চনৰ পৰা ১৭১২ চনলৈ শাসন কৰিছিল আৰু ৰাজপুত তথা মাৰাঠাসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
১৭৩৯ চনৰ নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণৰ ফলাফল কি আছিল?
নাদিৰ শ্বাহে ১৭৩৯ চনত কৰ্নাল যুদ্ধত মুহাম্মদ শ্বাহক পৰাস্ত কৰি দিল্লী দখল কৰিছিল আৰু ময়ুৰ সিংহাসন তথা কোহ-ই-নূৰ হীৰা লৈ গৈছিল। এই আক্ৰমণে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা নষ্ট কৰি ইয়াৰ দুৰ্বলতা প্ৰকাশ কৰিছিল।
প্ৰধান আঞ্চলিক (উত্তৰাধিকাৰী) ৰাজ্য আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতিষ্ঠাপকৰ নাম লিখা।
বংগ মুৰ্শিদ কুলী খানে, অৱধ ছাদাত খান (বুৰহান-উল-মুল্ক)এ, আৰু হায়দৰাবাদ নিজাম-উল-মুল্ক আচাফ জাহে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। মহীশূৰ পিছত হায়দৰ আলী আৰু টিপু চুলতানৰ অধীনত শক্তিশালী হৈছিল।
জাগিৰদাৰী আৰু মনচবদাৰী ব্যৱস্থাৰ সংকট কি আছিল?
মনচবদাৰী ব্যৱস্থাই অভিজাতসকলৰ পদমৰ্যাদা আৰু সামৰিক দায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল, আৰু জাগিৰদাৰী ব্যৱস্থাই তেওঁলোকক ভূমি-ৰাজস্ব দিছিল। অভিজাতৰ সংখ্যা বাঢ়ি ভাল জাগিৰৰ অভাৱ হোৱাত ভূমিৰ বাবে প্ৰচণ্ড প্ৰতিযোগিতা হৈছিল, যিয়ে শাহী নিয়ন্ত্ৰণ দুৰ্বল কৰি মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অৱক্ষয়ত অৰিহণা যোগাইছিল।
মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অন্তিমত কেতিয়া আৰু কেনেকৈ হৈছিল?
১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহত বাহাদুৰ শ্বাহ দ্বিতীয় (বাহাদুৰ শ্বাহ জাফৰ) বিদ্ৰোহীসকলৰ প্ৰতীকী নেতা আছিল। ব্ৰিটিছে বিদ্ৰোহ দমন কৰি ১৮৫৮ চনত তেওঁক পদচ্যুত কৰিছিল, যাৰ ফলত মোগল সাম্ৰাজ্য আনুষ্ঠানিকভাৱে অন্ত পৰিছিল।