জৈন ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিষয়ে
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬ষ্ঠ শতিকাত ভাৰতত এক বৃহৎ ধৰ্মীয় আৰু বৌদ্ধিক আন্দোলন আছিল। ইয়াক প্ৰায়ে ধৰ্ম সংস্কাৰৰ যুগ বোলা হয়, যেতিয়া ৬২ টা মতাদৰ্শ ওলাইছিল। তাৰ ভিতৰত জৈন ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম টিকি থাকি বিশ্ব ধৰ্মত পৰিণত হৈছিল। দুয়োটা মধ্য গংগা উপত্যকাত জন্মিছিল, দুয়োটা ক্ষত্ৰিয়সকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, দুয়োটাই সংস্কৃতৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰাকৃত (সাধাৰণ লোকৰ ভাষা) ব্যৱহাৰ কৰিছিল, আৰু দুয়োটাই বেদৰ প্ৰামাণ্য, কঠোৰ জাতি প্ৰণালী আৰু পশুবলিক নাকচ কৰিছিল।
এই আন্দোলনসমূহৰ উত্থানৰ কেইবাটাও কাৰণ আছিল: ব্যয়বহুল আৰু অনুষ্ঠান-বাহুল্য বৈদিক বলিৰ প্ৰতি প্ৰতিক্ৰিয়া, কঠোৰ বৰ্ণ প্ৰণালীৰ প্ৰতি অসন্তোষ, নগৰ আৰু বাণিজ্যৰ বিকাশে সৃষ্টি কৰা ধনী বৈশ্য শ্ৰেণী, আৰু ব্ৰাহ্মণৰ আধিপত্যৰ প্ৰতি ক্ষত্ৰিয়সকলৰ অসন্তোষ। দুয়োটা ধৰ্মে জন্ম নিৰ্বিশেষে যে কোনোৱে অনুসৰণ কৰিব পৰা সৰল আৰু নৈতিক পথ আগবঢ়াইছিল।
জৈন ধৰ্মত ২৪ জন তীৰ্থংকৰ আছে। প্ৰথমজন ঋষভনাথ (আদিনাথ) আৰু ২৩ সংখ্যক পাৰ্শ্বনাথ। ২৪ সংখ্যক তথা শেষজন আছিল বৰ্ধমান মহাবীৰ (পৰম্পৰাগতভাৱে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৯৯–৫২৭), যি বিহাৰৰ ৱৈশালীৰ ওচৰৰ কুণ্ডগ্ৰামত জন্মিছিল। তেওঁৰ পিতৃ আছিল সিদ্ধাৰ্থ, জ্ঞাতৃক জনগোষ্ঠীৰ মুৰব্বী, আৰু মাতৃ আছিল লিচ্ছৱি ৰাজকুমাৰী ত্ৰিশলা। তেওঁ যশোদাক বিয়া কৰিছিল আৰু প্ৰিয়দৰ্শিনী নামৰ জীয়েক এগৰাকী আছিল। ৩০ বছৰ বয়সত তেওঁ সংসাৰ ত্যাগ কৰিছিল, আৰু ১২ বছৰ কঠোৰ তপস্যাৰ পিছত ৪২ বছৰ বয়সত কৈৱল্য জ্ঞান (সৰ্বজ্ঞতা) লাভ কৰিছিল; তেওঁ মহাবীৰ আৰু জিন (বিজয়ী) হৈছিল, যাৰ পৰাই জৈন ধৰ্মৰ নাম আহিছে। তেওঁ বিহাৰৰ পাৱাপুৰীত ৭২ বছৰ বয়সত মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।
জৈন ধৰ্মত পাঁচটা ব্ৰত আছে: অহিংসা, সত্য, অস্তেয় (চুৰি নকৰা), অপৰিগ্ৰহ (সংগ্ৰহ নকৰা) আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য। ইয়াৰ তিনিটা ৰত্ন, ত্ৰিৰত্ন, হ'ল সৎ বিশ্বাস, সৎ জ্ঞান আৰু সৎ আচৰণ। ইয়াৰ দৰ্শনত অনেকান্তবাদ (বাস্তৱৰ বহুমুখীতা) আৰু স্যাদ্ববাদ আছে। জৈন ধৰ্মই মুক্তি নিজৰ প্ৰচেষ্টাৰে লাভ হয় বুলি বিশ্বাস কৰে আৰু সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰ মানি নলয়। মহাবীৰৰ মৃত্যুৰ পিছত বিভাজন ওলাই জৈন ধৰ্ম দিগম্বৰ (আকাশ-বস্ত্ৰ, মূলতঃ দক্ষিণ ভাৰত) আৰু শ্বেতাম্বৰ (শুকুলা বস্ত্ৰ, মূলতঃ উত্তৰ ভাৰত) সম্প্ৰদায়ত বিভক্ত হৈছিল। ইয়াৰ পবিত্ৰ গ্ৰন্থ আগম, যাৰ ভিতৰত ১২ টা অঙ্গ আছে।
বৌদ্ধ ধৰ্ম গৌতম বুদ্ধই প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৬৩ চনত লুম্বিনীত (বৰ্তমান নেপাল), শাক্য জনগোষ্ঠীত সিদ্ধাৰ্থ হিচাপে জন্মিছিল। তেওঁৰ পিতৃ আছিল কপিলৱস্তুৰ মুৰব্বী শুদ্ধোধন, আৰু মাতৃ মায়াদেৱী। তেওঁ যশোধৰাক বিয়া কৰিছিল আৰু ৰাহুল নামৰ পুত্ৰ এটা আছিল। ২৯ বছৰ বয়সত তেওঁ গৃহ ত্যাগ কৰিছিল (মহাভিনিষ্ক্ৰমন), আৰু ছবছৰ অনুসন্ধানৰ পিছত ৩৫ বছৰ বয়সত বোধগয়াত বোধি বৃক্ষৰ তলত বোধিলাভ কৰিছিল; তেতিয়া তেওঁ বুদ্ধ বা তথাগত হৈছিল। তেওঁ সাৰনাথত পাঁচজন তপস্বীক প্ৰথম উপদেশ (ধম্মচক্ৰপ্ৰৱৰ্তন) দিছিল, আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৮৩ চনত কুশীনগৰত ৮০ বছৰ বয়সত মৃত্যুবৰণ কৰিছিল (মহাপৰিনিৰ্বাণ)।
বুদ্ধৰ শিক্ষাৰ মূল হ'ল চাৰিটা আৰ্য সত্য: দুঃখ (দুক্খ) আছে, তাৰ কাৰণ (তণহা, তৃষ্ণা) আছে, ইয়াৰ অন্ত (নিরোধ) সম্ভৱ, আৰু ইয়াৰ অন্তৰ পথ (মগ্গ) আছে — অৰ্থাৎ অষ্টাঙ্গিক পথ। তেওঁৰ শিক্ষা বিলাসিতা আৰু অতি কঠোৰ তপস্যাৰ মাজৰ মধ্যম পথ। বৌদ্ধ ধৰ্মই অনাত্তা (স্থায়ী আত্মা নাই) আৰু অনিচ্চ (ক্ষণভংগুৰতা) শিকায়, আৰু জাতি প্ৰণালী নাকচ কৰে। বুদ্ধই ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ বাবে সংঘ সংগঠিত কৰিছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত চাৰিটা বৌদ্ধ সংগীতি অনুষ্ঠিত হৈছিল: প্ৰথম খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৮৩ চনত ৰাজগৃহত, দ্বিতীয় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৮৩ চনত ৱৈশালীত (যেতিয়া সংঘ স্থবিৰবাদী আৰু মহাসাংঘিকত বিভক্ত হৈছিল), তৃতীয় প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০ চনত পাটলিপুত্ৰত অশোকৰ ৰাজত্বকালত, আৰু চতুৰ্থ প্ৰায় খ্ৰীষ্টাব্দ ৭৮ চনত কুণ্ডলৱন (কাশ্মীৰ)ত কণিষ্কৰ ৰাজত্বকালত। বৌদ্ধ শাস্ত্ৰসমূহ ত্ৰিপিটক: বিনয়, সুত্ত আৰু অভিধম্ম পিটক। বৌদ্ধ ধৰ্ম পিছত হীনযান (থেৰবাদ) আৰু মহাযান সম্প্ৰদায়ত বিভক্ত হৈছিল। ইয়াৰ চাৰিটা পবিত্ৰ স্থান লুম্বিনী (জন্ম), বোধগয়া (বোধি), সাৰনাথ (প্ৰথম উপদেশ) আৰু কুশীনগৰ (মৃত্যু)।
জৈন ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ কালানুক্ৰম
- প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৯৯: কুণ্ডগ্ৰামত বৰ্ধমান মহাবীৰৰ জন্ম।
- প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৬৩: লুম্বিনীত গৌতম বুদ্ধৰ জন্ম।
- প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫২৭: পাৱাপুৰীত মহাবীৰৰ মৃত্যু।
- খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৮৩: কুশীনগৰত বুদ্ধৰ মৃত্যু; ৰাজগৃহত প্ৰথম বৌদ্ধ সংগীতি।
- খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৮৩: ৱৈশালীত দ্বিতীয় বৌদ্ধ সংগীতি আৰু সংঘৰ প্ৰথম বিভাজন।
- প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০: পাটলিপুত্ৰত প্ৰথম জৈন সংগীতি।
- প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০: অশোকৰ ৰাজত্বকালত পাটলিপুত্ৰত তৃতীয় বৌদ্ধ সংগীতি।
- প্ৰায় খ্ৰীষ্টাব্দ ৭৮: কণিষ্কৰ ৰাজত্বকালত কুণ্ডলৱন (কাশ্মীৰ)ত চতুৰ্থ বৌদ্ধ সংগীতি।
- খ্ৰীষ্টাব্দ ৫১২: বল্লভীত দ্বিতীয় জৈন সংগীতি।
জৈন ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মূল তথ্য (দ্ৰুত পুনৰালোচনাৰ বুলেট)
- জৈন ধৰ্মত তীৰ্থংকৰৰ সংখ্যা: ২৪ জন।
- প্ৰথম তীৰ্থংকৰ: ঋষভনাথ (আদিনাথ)।
- ২৩ সংখ্যক তীৰ্থংকৰ: পাৰ্শ্বনাথ।
- ২৪ সংখ্যক তীৰ্থংকৰ: বৰ্ধমান মহাবীৰ।
- মহাবীৰৰ জন্মস্থান: ৱৈশালীৰ ওচৰৰ কুণ্ডগ্ৰাম।
- জৈন ধৰ্মৰ পাঁচটা ব্ৰত: অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, অপৰিগ্ৰহ আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য।
- জৈন ধৰ্মৰ তিনি ৰত্ন: সৎ বিশ্বাস, সৎ জ্ঞান আৰু সৎ আচৰণ।
- জৈন ধৰ্মৰ দুটা সম্প্ৰদায়: দিগম্বৰ আৰু শ্বেতাম্বৰ।
- বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাপক: গৌতম বুদ্ধ।
- বুদ্ধৰ জন্মস্থান: লুম্বিনী (নেপাল)।
- বোধিলাভ: বোধগয়া, বোধি বৃক্ষৰ তলত।
- প্ৰথম উপদেশ: সাৰনাথ (ধম্মচক্ৰপ্ৰৱৰ্তন)।
- বুদ্ধৰ মৃত্যু: কুশীনগৰ, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৮৩।
- চাৰিটা আৰ্য সত্য আৰু অষ্টাঙ্গিক পথ: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মূল।
- বৌদ্ধ শাস্ত্ৰ: ত্ৰিপিটক (বিনয়, সুত্ত আৰু অভিধম্ম)।
গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি আৰু পৰিভাষা
- বৰ্ধমান মহাবীৰ: জৈন ধৰ্মৰ ২৪ সংখ্যক তীৰ্থংকৰ; কুণ্ডগ্ৰামত জন্ম; কৈৱল্য জ্ঞান লাভ; পাৱাপুৰীত মৃত্যু।
- ঋষভনাথ: জৈন ধৰ্মৰ প্ৰথম তীৰ্থংকৰ।
- গৌতম বুদ্ধ: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাপক; লুম্বিনীত জন্ম; বোধগয়াত বোধিলাভ; কুশীনগৰত মৃত্যু।
- ত্ৰিৰত্ন: জৈন ধৰ্মৰ তিনি ৰত্ন — সৎ বিশ্বাস, সৎ জ্ঞান আৰু সৎ আচৰণ।
- অনেকান্তবাদ: বাস্তৱৰ বহুমুখীতা সম্পৰ্কে জৈন মতবাদ।
- চাৰিটা আৰ্য সত্য: দুঃখ আৰু তাৰ অন্ত সম্পৰ্কে বুদ্ধৰ শিক্ষাৰ ভিত্তি।
- ত্ৰিপিটক: বৌদ্ধ শাস্ত্ৰৰ তিনিটা পিটক।
- সংঘ: ভিক্ষু-ভিক্ষুণীৰ বৌদ্ধ সংঘ।
প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাত জৈন ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ
এই বিষয়টো প্ৰত্যক্ষভাৱে আৰু কলা, স্থাপত্য তথা প্ৰাচীন ইতিহাসৰ প্ৰশ্নৰ জৰিয়তেও সোধা হয়। সাধাৰণ প্ৰশ্নবোৰ হ'ল: তীৰ্থংকৰ কিমানজন? (২৪ জন।) ২৪ সংখ্যক তীৰ্থংকৰ কোন? (বৰ্ধমান মহাবীৰ।) মহাবীৰ ক'ত জন্মিছিল? (ৱৈশালীৰ ওচৰৰ কুণ্ডগ্ৰাম।) জৈন ধৰ্মৰ পাঁচটা ব্ৰত কি? (অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, অপৰিগ্ৰহ আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য।) বুদ্ধ ক'ত জন্মিছিল? (লুম্বিনী।) তেওঁ ক'ত বোধিলাভ কৰিছিল? (বোধগয়া।) তেওঁ ক'ত প্ৰথম উপদেশ দিছিল? (সাৰনাথ।) তেওঁ ক'ত মৃত্যুবৰণ কৰিছিল? (কুশীনগৰ।) বৌদ্ধ শাস্ত্ৰক কি বোলা হয়? (ত্ৰিপিটক।) এটা সঘন ফান্দ হ'ল — জন্মস্থান (লুম্বিনী), বোধিলাভৰ স্থান (বোধগয়া), প্ৰথম উপদেশৰ স্থান (সাৰনাথ) আৰু মৃত্যুস্থান (কুশীনগৰ) মিলাই পেলোৱা। আন এটা ফান্দ হ'ল — মহাবীৰে জৈন ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি কোৱা; প্ৰকৃততে তেওঁ ২৪ সংখ্যক তীৰ্থংকৰ, আৰু প্ৰথমজন আছিল ঋষভনাথ। দুয়োটা ধৰ্মই প্ৰাকৃত ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু বেদ তথা জাতি প্ৰণালী নাকচ কৰিছিল — এই কথাও মনত ৰাখিব লাগে।
জৈন ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ কৰিব
- প্ৰতিষ্ঠাপক ধৰি লওক। বৌদ্ধ ধৰ্ম: গৌতম বুদ্ধ। জৈন ধৰ্ম: ২৪ জন তীৰ্থংকৰ, মহাবীৰ শেষজন।
- বুদ্ধৰ চাৰিটা স্থান ধৰি লওক। লুম্বিনী (জন্ম), বোধগয়া (বোধি), সাৰনাথ (প্ৰথম উপদেশ) আৰু কুশীনগৰ (মৃত্যু)।
- মতবাদ শিকক। জৈন ধৰ্ম: পাঁচটা ব্ৰত, ত্ৰিৰত্ন আৰু অনেকান্তবাদ। বৌদ্ধ ধৰ্ম: চাৰিটা আৰ্য সত্য আৰু অষ্টাঙ্গিক পথ।
- সংগীতিসমূহ শিকক। চাৰিটা বৌদ্ধ সংগীতি আৰু দুটা জৈন সংগীতি, স্থান আৰু বছৰসহ।
- সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য শিকক। দুয়োটাই প্ৰাকৃত ব্যৱহাৰ কৰিছিল, দুয়োটাই বেদ আৰু জাতি নাকচ কৰিছিল, আৰু দুয়োটা ক্ষত্ৰিয়সকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
সাধাৰণ পৰীক্ষাৰ ফান্দ
- লুম্বিনী জন্মস্থান, বোধগয়া বোধিলাভৰ স্থান, সাৰনাথ প্ৰথম উপদেশৰ স্থান আৰু কুশীনগৰ মৃত্যুস্থান।
- মহাবীৰ ২৪ সংখ্যক তীৰ্থংকৰ; ঋষভনাথ প্ৰথম আৰু পাৰ্শ্বনাথ ২৩ সংখ্যক।
- বৌদ্ধ শাস্ত্ৰ ত্ৰিপিটক, আগম নহয় (সেয়া জৈন)।
- সংঘৰ বিভাজন দ্বিতীয় বৌদ্ধ সংগীতিত (ৱৈশালী), প্ৰথমত নহয়।
- দুয়োটা ধৰ্মই প্ৰাকৃত ব্যৱহাৰ কৰিছিল, সংস্কৃত নহয়।
সাধু সোধা প্ৰশ্ন
বৌদ্ধ ধৰ্ম কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু তেওঁ ক'ত জন্মিছিল?
বৌদ্ধ ধৰ্ম গৌতম বুদ্ধই প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, যি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৬৩ চনত বৰ্তমান নেপালৰ লুম্বিনীত সিদ্ধাৰ্থ হিচাপে জন্মিছিল।
জৈন ধৰ্মত কিমানজন তীৰ্থংকৰ আছে আৰু শেষজন কোন আছিল?
জৈন ধৰ্মত ২৪ জন তীৰ্থংকৰ আছে। প্ৰথমজন ঋষভনাথ, ২৩ সংখ্যক পাৰ্শ্বনাথ, আৰু ২৪ সংখ্যক তথা শেষজন বৰ্ধমান মহাবীৰ।
বৌদ্ধ ধৰ্মৰ চাৰিটা আৰ্য সত্য কি?
সেইবোৰ হ'ল: দুঃখ (দুক্খ) আছে; তাৰ কাৰণ (তণহা, তৃষ্ণা) আছে; ইয়াৰ অন্ত (নিরোধ) সম্ভৱ; আৰু ইয়াৰ অন্তৰ পথ (মগ্গ) আছে, অৰ্থাৎ অষ্টাঙ্গিক পথ।
ত্ৰিপিটক কি?
ত্ৰিপিটক, অৰ্থাৎ ‘তিনিটা পিটক’, বৌদ্ধ শাস্ত্ৰৰ সংগ্ৰহ: বিনয় পিটক, সুত্ত পিটক আৰু অভিধম্ম পিটক।
প্ৰথম দুটা বৌদ্ধ সংগীতি ক'ত অনুষ্ঠিত হৈছিল?
প্ৰথম বৌদ্ধ সংগীতি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৮৩ চনত ৰাজগৃহত আৰু দ্বিতীয় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৮৩ চনত ৱৈশালীত অনুষ্ঠিত হৈছিল, য'ত সংঘ প্ৰথম বিভক্ত হৈছিল।
জৈন ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মাজত কি সাধাৰণ আছে?
দুয়োটা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬ষ্ঠ শতিকাত মধ্য গংগা উপত্যকাত জন্মিছিল, দুয়োটা ক্ষত্ৰিয়সকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, দুয়োটাই প্ৰাকৃত ব্যৱহাৰ কৰিছিল, দুয়োটাই বেদৰ প্ৰামাণ্য আৰু জাতি প্ৰণালী নাকচ কৰিছিল, আৰু দুয়োটাই পশুবলিৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।