ভাৰতৰ জনসংখ্যা, জনগণনা, লিংগ অনুপাত আৰু সাক্ষৰতা
জনসংখ্যা-বিজ্ঞান হৈছে জনসংখ্যাৰ অধ্যয়ন, আৰু ভাৰতৰ বাবে এইটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়, কাৰণ দেশখন এতিয়া পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ জনবহুল। জনসংখ্যাৰ আকাৰ, ইয়াৰ বৃদ্ধি, ঘনত্ব, লিংগ অনুপাত আৰু সাক্ষৰতায়ে নিৰ্ধাৰণ কৰে যে চৰকাৰে কিমান বিদ্যালয়, চিকিৎসালয়, পথ আৰু চাকৰি যোগান ধৰিব লাগিব আৰু অৰ্থনীতি কিমান দ্ৰুত বাঢ়িব পাৰিব। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায়বোৰ মানক তথ্য জনগণনাৰ পৰা আহে, প্ৰতি দহ বছৰৰ মূৰে মূৰে কৰা মহান গণনা, য'ত শেহতীয়াকৈ সম্পূৰ্ণ হোৱা এটা হৈছে ২০১১ চনৰ জনগণনা। প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে জনগণনাৰ সংখ্যা, ঘনত্ব, লিংগ অনুপাত আৰু সাক্ষৰতাত আগত তথা পিছপৰা ৰাজ্য, আৰু অসমৰ বিশেষ তথ্য প্ৰায় প্ৰতিখন কাগজত সোধা হয়, সেয়ে এই অধ্যায়ে সেইবোৰ এক ঠাইত আনে।
জনগণনা আৰু জনসংখ্যাৰ চিত্ৰ
জনগণনা হৈছে এখন দেশৰ সকলো লোকৰ চৰকাৰী গণনা, আৰু ভাৰতত ইয়াৰ দীঘলীয়া অভিলেখ আছে। ভাৰতৰ প্ৰথম জনগণনা ১৮৭২ চনত কৰা হৈছিল, আৰু প্ৰথম সম্পূৰ্ণ জনগণনা ১৮৮১ চনত হৈছিল; তাৰ পিছৰে পৰা সাধাৰণতে প্ৰতি দহ বছৰে জনগণনা কৰা হয়। ২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১.২১ বিলিয়ন বা ১২১.০৯ কোটি আছিল। ২০০১ৰ পৰা ২০১১লৈ জনসংখ্যাৰ দশকীয় বৃদ্ধিৰ হাৰ প্ৰায় ১৭.৭ শতাংশ আছিল, যাৰ অৰ্থ হৈছে বৃদ্ধিৰ হাৰ লাহে লাহে কমি গ'লেও দেশে প্ৰতি বছৰে অতি বৃহৎ সংখ্যক লোক যোগ কৰি আছে। এই বৃদ্ধিৰ মূল কাৰণ উচ্চ জন্মৰ হাৰৰ সৈতে মৃত্যুৰ হাৰ হ্ৰাস, এনে সংযোগ যেতিয়া উন্নত খাদ্য, ঔষধ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাই পৰিয়ালে কম সন্তান জন্ম দিয়াৰ আগতে মৃত্যু কমায়।
জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আৰু ৰাজ্যসমূহ
জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব মানে এটা বৰ্গ কিলোমিটাৰত বাস কৰা লোকৰ সংখ্যা। ২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি ভাৰতৰ ঘনত্ব ৩৮২ লোক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ, যি পৃথিৱীৰ গড় ঘনত্ব প্ৰায় ৫৮ লোক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰতকৈ বহু বেছি। গংগা সমভূমিৰ দৰে উৰ্বৰ আৰু সমান ভূমিত ঘনত্ব আটাইতকৈ বেছি, আৰু পাহাৰ তথা মৰুভূমিত আটাইতকৈ কম। উত্তৰ প্ৰদেশ ভাৰতৰ আটাইতকৈ জনবহুল ৰাজ্য, আৰু ছিক্কিম আটাইতকৈ কম জনবহুল। আটাইতকৈ বেছি জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বিহাৰত, য'ত ঘনত্ব প্ৰায় ১,১০৬ লোক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ, আৰু আটাইতকৈ কম ঘনত্ব অৰুণাচল প্ৰদেশত, এখন ডাঙৰ পাহাৰীয়া ৰাজ্য যাৰ জনসংখ্যা কম। ভাৰতৰ আটাইতকৈ জনবহুল চহৰ মুম্বাই, আৰু আটাইতকৈ জনবহুল জিলা পশ্চিম বংগৰ উত্তৰ ২৪ পাৰগনা।
লিংগ অনুপাত
লিংগ অনুপাত হৈছে প্ৰতি ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা, আৰু ই সমাজত নাৰীৰ স্থিতিৰ এটা উত্তম মাপ। ২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি ভাৰতৰ লিংগ অনুপাত ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৪৩ মহিলা, যি আগৰ তুলনাত উন্নতি কিন্তু স্বাভাৱিক ভাৰসাম্যতকৈ এতিয়াও কম। আটাইতকৈ বেছি লিংগ অনুপাত কেৰালাত, য'ত ই ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ১,০৮৪ মহিলা, আৰু আটাইতকৈ কম লিংগ অনুপাত হাৰিয়ানাত। আটাইতকৈ চিন্তনীয় হৈছে ০ৰ পৰা ৬ বছৰৰ বয়সৰ শিশু লিংগ অনুপাত, যি মাত্ৰ ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯১৯ মহিলা, যিয়ে দেখুৱায় যে পুত্ৰৰ প্ৰতি পক্ষপাত আৰু প্ৰযুক্তিৰ অপব্যৱহাৰে ছোৱালীৰ জন্মক এতিয়াও প্ৰভাৱিত কৰি আছে। কম লিংগ অনুপাতৰ কাৰণবোৰৰ ভিতৰত পুত্ৰৰ প্ৰতি পক্ষপাত, ভ্ৰূণহত্যা তথা শিশুহত্যা, দুৰ্বল নাৰী স্বাস্থ্যসেৱা আৰু কিছুমান অঞ্চলত নাৰীৰ নিম্ন স্থিতি অন্তৰ্ভুক্ত, আৰু ইয়াৰ প্ৰতিকাৰ শিক্ষা, আইন প্ৰয়োগ আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনত।
সাক্ষৰতা
সাক্ষৰতা মানে বুজি পঢ়া আৰু লিখাৰ ক্ষমতা, আৰু ই উন্নয়নৰ ভিত্তি। ২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৪.০৪ শতাংশ, যি পুৰুষ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮২.১৪ শতাংশ আৰু মহিলা সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৬৫.৪৬ শতাংশৰে গঠিত; দুয়োৰে মাজৰ ব্যৱধানএ দেখুৱায় যে ছোৱালী আৰু মহিলাৰ শিক্ষাত কিমান কাম বাকী আছে। আটাইতকৈ বেছি সাক্ষৰতাৰ হাৰ কেৰালাত ৯৩.৯১ শতাংশ, আৰু আটাইতকৈ কম সাক্ষৰতাৰ হাৰ বিহাৰত ৬৩.৮২ শতাংশ। কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ ভিতৰত লাক্ষাদ্বীপত আটাইতকৈ বেছি সাক্ষৰতাৰ হাৰ, আৰু কেৰালা ভাৰতৰ পূৰ্ণ সাক্ষৰতা লাভ কৰা প্ৰথম ৰাজ্য আছিল। সাক্ষৰতা কেৱল পঢ়া-লিখাৰ বাবেই নহয়, স্বাস্থ্যৰ, পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ শিক্ষাৰ আৰু নিজৰ অধিকাৰ দাবী কৰি গণতন্ত্ৰত অংশ লোৱাৰ বাবেও গুৰুত্বপূৰ্ণ।
নগৰীকৰণ আৰু অসমৰ জনসংখ্যা
ভাৰত এতিয়াও গাঁৱৰ দেশ। প্ৰায় ৬৮.৮৪ শতাংশ লোকে গাঁৱত আৰু প্ৰায় ৩১.১৬ শতাংশ নগৰত বাস কৰে, যদিও কামৰ সন্ধানত নগৰলৈ মানুহৰ গতিৰ বাবে নগৰীয়া অংশ দ্ৰুতগতিত বাঢ়িছে। অসমত, ২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি লিংগ অনুপাত ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৫৮ মহিলা, যি ৰাষ্ট্ৰীয় গড়তকৈ ভাল, আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭২.১৯ শতাংশ, যি ৰাষ্ট্ৰীয় সংখ্যাৰ ওচৰ কিন্তু শ্ৰেষ্ঠ ৰাজ্যবোৰতকৈ কম। অসমৰ আটাইতকৈ জনবহুল জিলা নগাঁও, আৰু ৰাজ্যখনত গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ অনুপাত বেছি, যাৰ এটা ডাঙৰ অংশই কৃষি আৰু চাহে কাম দিয়ে। অসমৰ মূল জনসংখ্যাগত প্ৰত্যাহ্বান হৈছে বানপানী আৰু ভাঙন, যি মানুহক বাৰে বাৰে বাস্তুচ্যুত কৰে, আৰু গ্ৰাম্য তথা পাহাৰীয়া জিলাসমূহত সাক্ষৰতা আৰু স্বাস্থ্য উন্নত কৰাৰ প্ৰয়োজন।
জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ
এক বৃহৎ আৰু বাঢ়ি থকা জনসংখ্যাই ভূমি, পানী, বন, বিদ্যালয়, চিকিৎসালয়, পৰিবহণ আৰু চাকৰিৰ ওপৰত হেঁচা পেলায়, আৰু ই জনমূৰি আয় বৃদ্ধি লেহেমীয়া কৰিব পাৰে। একে সময়তে, এটা যুৱ জনসংখ্যা মহান সুবিধা হ'ব পাৰে যদি ই শিক্ষিত আৰু দক্ষ, সেয়ে নীতিত এতিয়া কেৱল জনসংখ্যাৰ সমস্যা নহয়, জনসংখ্যাগত লভ্যাংশৰ কথা কোৱা হয়। এই লভ্যাংশ লাভৰ উপায় হৈছে স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু দক্ষতা প্ৰশিক্ষণত বিনিয়োগ কৰা, বিবাহৰ বয়স বঢ়োৱা আৰু নাৰীসকলক সবলীকৰণ কৰা, কাৰণ শিক্ষিতা নাৰীয়ে সৰু আৰু স্বাস্থ্যৱান পৰিয়াল ৰাখে। ২০২৪ চনলৈ ভাৰতৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১.৪৩ বিলিয়ন হ'ব বুলি আশা কৰা হৈছে, যিয়ে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ জনবহুল দেশ হিচাপে ইয়াৰ স্থান নিশ্চিত কৰে।
দ্ৰুত পুনৰালোচনা
দ্ৰুত পুনৰালোচনাৰ বাবে প্ৰথমে জনগণনাৰ সংখ্যা ঠিক কৰক: ২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১.২১ বিলিয়ন বা ১২১.০৯ কোটি, দশকীয় বৃদ্ধি ১৭.৭ শতাংশ আৰু ঘনত্ব ৩৮২ লোক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ, আনহাতে বিশ্বৰ গড় ঘনত্ব প্ৰায় ৫৮। উত্তৰ প্ৰদেশ আটাইতকৈ জনবহুল ৰাজ্য আৰু ছিক্কিম আটাইতকৈ কম, বিহাৰত আটাইতকৈ বেছি ঘনত্ব প্ৰায় ১,১০৬ আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশত আটাইতকৈ কম, মুম্বাই আটাইতকৈ জনবহুল চহৰ আৰু উত্তৰ ২৪ পাৰগনা আটাইতকৈ জনবহুল জিলা। ভাৰতৰ লিংগ অনুপাত ৯৪৩, আটাইতকৈ বেছি কেৰালাত ১,০৮৪, আটাইতকৈ কম হাৰিয়ানাত আৰু শিশু লিংগ অনুপাত ৯১৯। ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৪.০৪ শতাংশ, পুৰুষ সাক্ষৰতা ৮২.১৪ আৰু মহিলা সাক্ষৰতা ৬৫.৪৬; কেৰালাত আটাইতকৈ বেছি সাক্ষৰতা ৯৩.৯১, বিহাৰত আটাইতকৈ কম ৬৩.৮২, লাক্ষাদ্বীপ কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ ভিতৰত আগত আৰু কেৰালা প্ৰথম পূৰ্ণ সাক্ষৰ ৰাজ্য। জনসংখ্যাৰে ভাৰত বিশ্বত প্ৰথম আৰু ২০২৪ চনত প্ৰায় ১.৪৩ বিলিয়ন হ'ব। অসমত লিংগ অনুপাত ৯৫৮, সাক্ষৰতা ৭২.১৯ শতাংশ আৰু আটাইতকৈ জনবহুল জিলা নগাঁও, আনহাতে প্ৰথম জনগণনা ১৮৭২ চনত আৰু প্ৰথম সম্পূৰ্ণ জনগণনা ১৮৮১ চনত।
কেনেকৈ প্ৰস্তুতি ল'ব
- জনগণনাক প্ৰধান সংখ্যাৰ এটা গোট হিচাপে শিকক - ১.২১ বিলিয়ন, ১৭.৭ শতাংশ বৃদ্ধি আৰু ৩৮২ প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ - আৰু তাৰ পিছত প্ৰতিটো অভিলেখৰ সৈতে ৰাজ্য জুৰাওক।
- তিনিটা মাপৰ বাবে আগশাৰী চাৰ্ট প্ৰস্তুত কৰক: জনসংখ্যাত উত্তৰ প্ৰদেশ বেছি আৰু ছিক্কিম কম, ঘনত্বত বিহাৰ বেছি আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশ কম, আৰু সাক্ষৰতাত কেৰালা বেছি আৰু বিহাৰ কম।
- লিংগ অনুপাতৰ তথ্যবোৰ একেলগে ৰাখক - ভাৰতৰ বাবে ৯৪৩, কেৰালাৰ বাবে ১,০৮৪, আটাইতকৈ কম হাৰিয়ানা আৰু শিশু লিংগ অনুপাত ৯১৯ - আৰু ইয়াৰ পিছৰ সামাজিক কাৰণবোৰ বুজি লওক।
- অসমৰ সংখ্যাবোৰ সুকীয়াকৈ মনত ৰাখক - ৯৫৮ লিংগ অনুপাত, ৭২.১৯ শতাংশ সাক্ষৰতা আৰু নগাঁও আটাইতকৈ জনবহুল জিলা - কাৰণ ৰাজ্যিক পৰীক্ষাত এইবোৰ পোনপটীয়াকৈ সোধা হয়।
- জনগণনাৰ সময়ৰেখা কাহিনী হিচাপে শিকক, প্ৰথম জনগণনাৰ বাবে ১৮৭২, প্ৰথম সম্পূৰ্ণ জনগণনাৰ বাবে ১৮৮১ আৰু তাৰ পিছত প্ৰতি দহ বছৰ, আৰু জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধিক জনসংখ্যাগত লভ্যাংশৰ ধাৰণাৰ সৈতে সংযোগ কৰক।
সাধাৰণ পৰীক্ষাৰ ফান্দ
- আটাইতকৈ জনবহুল ৰাজ্য উত্তৰ প্ৰদেশ, কিন্তু আটাইতকৈ বেছি জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বিহাৰত; দুটা বেলেগ অভিলেখ।
- কেৰালাত আটাইতকৈ বেছি লিংগ অনুপাত আৰু আটাইতকৈ বেছি সাক্ষৰতা, আনহাতে হাৰিয়ানাত আটাইতকৈ কম লিংগ অনুপাত আৰু বিহাৰত আটাইতকৈ কম সাক্ষৰতা।
- ভাৰতৰ লিংগ অনুপাত ৯৪৩, কিন্তু শিশু লিংগ অনুপাত মাত্ৰ ৯১৯; দ্বিতীয়টো সদায় কম আৰু এটা সুকীয়া প্ৰশ্ন।
- প্ৰথম জনগণনা ১৮৭২ চনত, আনহাতে প্ৰথম সম্পূৰ্ণ জনগণনা ১৮৮১ চনত; দুটা বছৰ একেলগ কৰি নিদিব।
- জনসংখ্যাৰে ভাৰতৰ স্থান প্ৰথম, কিন্তু এইটো কালিৰ হিচাপত থকা স্থানৰ সৈতে মিলাই নিদিব, য'ত ভাৰত পৃথিৱীত সপ্তম।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যা, বৃদ্ধিৰ হাৰ আৰু ঘনত্ব কিমান?
২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১.২১ বিলিয়ন বা ১২১.০৯ কোটি। ২০০১ৰ পৰা ২০১১লৈ জনসংখ্যাৰ দশকীয় বৃদ্ধিৰ হাৰ প্ৰায় ১৭.৭ শতাংশ, আৰু জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব ৩৮২ লোক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ। পৃথিৱীৰ জনসংখ্যাৰ গড় ঘনত্ব ইয়াতকৈ বহু কম, প্ৰায় ৫৮ লোক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ। বৃদ্ধিৰ মূল কাৰণ উচ্চ জন্মৰ হাৰৰ সৈতে মৃত্যুৰ হাৰ হ্ৰাস।
ভাৰতত আটাইতকৈ বেছি আৰু কম জনসংখ্যা তথা ঘনত্ব কোন ৰাজ্যত?
ভাৰতৰ আটাইতকৈ জনবহুল ৰাজ্য উত্তৰ প্ৰদেশ আৰু আটাইতকৈ কম জনবহুল ছিক্কিম। আটাইতকৈ বেছি জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বিহাৰত, প্ৰায় ১,১০৬ লোক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ, আৰু আটাইতকৈ কম ঘনত্ব অৰুণাচল প্ৰদেশত। ভাৰতৰ আটাইতকৈ জনবহুল চহৰ মুম্বাই, আৰু আটাইতকৈ জনবহুল জিলা পশ্চিম বংগৰ উত্তৰ ২৪ পাৰগনা। ২০২৪ চনলৈ ভাৰতৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১.৪৩ বিলিয়ন হ'ব বুলি আশা কৰা হৈছে।
ভাৰতৰ লিংগ অনুপাত কিমান আৰু কোন ৰাজ্যত আটাইতকৈ বেছি তথা কম?
লিংগ অনুপাত হৈছে প্ৰতি ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা। ২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি ভাৰতৰ লিংগ অনুপাত ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৪৩ মহিলা। আটাইতকৈ বেছি লিংগ অনুপাত কেৰালাত, ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ১,০৮৪ মহিলা, আৰু আটাইতকৈ কম লিংগ অনুপাত হাৰিয়ানাত। ০ৰ পৰা ৬ বছৰৰ শিশু লিংগ অনুপাত তাতোকৈও কম, ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯১৯ মহিলা।
ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ কিমান আৰু কোন ৰাজ্য সৰ্বাধিক তথা ন্যূনতম সাক্ষৰ?
২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৪.০৪ শতাংশ, যাৰ পুৰুষ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮২.১৪ শতাংশ আৰু মহিলা সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৬৫.৪৬ শতাংশ। কেৰালাত আটাইতকৈ বেছি সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৯৩.৯১ শতাংশ আৰু ই ভাৰতৰ পূৰ্ণ সাক্ষৰতা লাভ কৰা প্ৰথম ৰাজ্য, আনহাতে বিহাৰত আটাইতকৈ কম সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৬৩.৮২ শতাংশ। কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ ভিতৰত লাক্ষাদ্বীপত আটাইতকৈ বেছি সাক্ষৰতাৰ হাৰ।
অসমৰ জনগণনা আৰু জনসংখ্যাৰ তথ্য কি?
অসমত, ২০১১ চনৰ জনগণনা অনুসৰি লিংগ অনুপাত ১,০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৫৮ মহিলা, যি ৰাষ্ট্ৰীয় গড়তকৈ ভাল, আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭২.১৯ শতাংশ। অসমৰ আটাইতকৈ জনবহুল জিলা নগাঁও। ভাৰতৰ প্ৰথম জনগণনা ১৮৭২ চনত আৰু প্ৰথম সম্পূৰ্ণ জনগণনা ১৮৮১ চনত কৰা হৈছিল, আৰু তাৰ পিছৰে পৰা সাধাৰণতে প্ৰতি দহ বছৰে জনগণনা কৰা হয়। প্ৰায় ৬৮.৮৪ শতাংশ ভাৰতীয়ই গাঁৱত আৰু প্ৰায় ৩১.১৬ শতাংশই নগৰত বাস কৰে।