অসমৰ বনৰ প্ৰকাৰ আৰু বনাঞ্চল
অসম ভাৰতৰ আটাইতকৈ সেউজীয়া ৰাজ্যসমূহৰ এটা। ইয়াৰ প্ৰায় এক তৃতীয়াংশ মাটি কোনো ধৰণৰ বন বা গছ আৱৰণৰ অধীনত আছে। বনৰ বৈচিত্ৰ্যও অপূৰ্ব। এখন ৰাজ্যৰ ভিতৰতে ঘন চিৰসেউজ বৰ্ষাৰণ্য, আৰ্দ্ৰ পতনশীল চাল বন, পাদদেশৰ অৰ্ধ-চিৰসেউজ বন, পাহাৰৰ শীতল উপ-ক্ৰান্তীয় আৰু পৰ্বতীয়া বন, ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ কাষৰ নদীয়া বন আৰু কাজিৰঙাৰ বিস্তীৰ্ণ তৃণভূমি পোৱা যায়। সেইকাৰণেই অসমৰ বন পৰীক্ষকৰ প্ৰিয়: তথ্যবোৰ নিৰ্দিষ্ট, অঞ্চলভিত্তিক আৰ্হিটো মনত ৰখা সহজ, আৰু হলং, চাল, নামেৰি আৰু কাৰ্বি আংলংৰ দৰে একেই নাম প্ৰশ্নপত্ৰত বাৰে বাৰে উভতি আহে।
অসমৰ বাবে বন কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ
বন অসমৰ পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ড। ই পাহাৰৰ মাটি ধৰি ৰাখে আৰু বানপানীৰ ধাক্কা কমায়, ভূ-গৰ্ভৰ পানী পুনৰ্ভৰণ কৰে, ৰাজ্যখনৰ বিখ্যাত বন্যপ্ৰাণীক আশ্ৰয় দিয়ে, আৰু কাঠ, বাঁহ, বেত, ইন্ধন কাঠ তথা বহু সৰু বনজ সামগ্ৰী যোগান ধৰে। চাহ আৰু ৰেচম উদ্যোগ, কাগজ কল আৰু হাজাৰ হাজাৰ গাঁৱলীয়া পৰিয়াল প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে বনে উৎপাদন কৰা বস্তুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বনে বৰষুণো নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ তথা বৰাক উপত্যকাক বাসযোগ্য কৰি ৰাখে, গতিকে বন সুৰক্ষা কেৱল পৰিৱেশৰ বিষয় নহয়, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক বিষয়ো।
বনক কেনেকৈ শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়
ভূগোলবিদসকলে অসমৰ বনক মূলত জলবায়ু আৰু উচ্চতা অনুসৰি শ্ৰেণীবদ্ধ কৰে। পাদদেশ আৰু বানপথাৰ উষ্ণ আৰু অতি আৰ্দ্ৰ, গতিকে তাত ক্ৰান্তীয় বন থাকে; ওখ পাহাৰ শীতল, তাত উপ-ক্ৰান্তীয় আৰু নাতিশীতোষ্ণ বন থাকে। উদ্ভিদবিদসকলে আকৌ আৰ্দ্ৰ পতনশীল বন, য'ত শুকান ঋতুত গছে পাত সৰায়, আৰু চিৰসেউজ বন, য'ত বছৰজুৰি ছাঁদ সেউজীয়া থাকে, বুলি পৃথক কৰে। অসমত পোৱা মূল প্ৰকাৰবোৰ হৈছে ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজ বন, ক্ৰান্তীয় অৰ্ধ-চিৰসেউজ বন, ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ পতনশীল বন, উপ-ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ বন, পৰ্বতীয়া বা নাতিশীতোষ্ণ বন, নদীয়া বন আৰু পলসুৱা তৃণভূমি।
মূল বন প্ৰকাৰসমূহ
ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজ বন আটাইতকৈ বেছি বৰষুণ পোৱা অঞ্চলত - ওপৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা, বৰাক উপত্যকা আৰু পূবৰ পাহাৰত - জন্মে। এইবোৰ ওখ, ঘন আৰু বহুতৰ পৰা গঠিত, আৰু ইয়াত ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান কাঠৰ গছ থাকে। ক্ৰান্তীয় অৰ্ধ-চিৰসেউজ বন কিছু শুকান অঞ্চল আৰু পাদদেশত দেখা যায়; নামেৰি আৰু ডিব্ৰু-ছৈখোৱা অঞ্চল ইয়াৰ ভাল উদাহৰণ। ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ পতনশীল বন তলৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা আৰু বৰাক উপত্যকাৰ বহু অংশ আৱৰি আছে, আৰু চাল গছ ইয়াৰ আটাইতকৈ পৰিচিত সদস্য। উপ-ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ বন আৰু পৰ্বতীয়া বন কাৰ্বি আংলং আৰু দিমা হাচাওৰ পাহাৰত আছে, য'ত বৰাইল পৰ্বতমালা আৰু চাৰিওফালৰ উচ্চভূমিত শীতল জলবায়ুৰ প্ৰজাতি আৰু প্ৰচুৰ অৰ্কিড পোৱা যায়।
অঞ্চলভিত্তিক বিস্তাৰ
মানচিত্ৰৰ সৈতে জুৰিলে আৰ্হিটো সহজ হৈ পৰে। ওপৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা আৰু পূবৰ জিলাবোৰত ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজ বন আছে, সেইকাৰণেই হলং আৰু আন বৃহৎ গছ তাত পোৱা যায়। তলৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ পতনশীল আৰু অৰ্ধ-চিৰসেউজ বন, চাল আৰু মিশ্ৰ কঠিন কাঠৰ প্ৰজাতিৰ সৈতে আছে। কাৰ্বি আংলং আৰু দিমা হাচাও পাহাৰীয়া জিলাত উপ-ক্ৰান্তীয় চিৰসেউজ আৰু পৰ্বতীয়া বন আছে আৰু ৰাজ্যখনৰ সৰ্বাধিক বনাঞ্চল ইয়াতেই। দক্ষিণৰ বৰাক উপত্যকাত ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজ আৰু অৰ্ধ-চিৰসেউজ বন, আনহাতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ নদীপাৰত নদীয়া বন আৰু তৃণভূমি আছে।
গুৰুত্বপূৰ্ণ গছ আৰু প্ৰজাতি
অসমৰ বৰ্ষাৰণ্যৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত গছ হৈছে হলং, Dipterocarpus macrocarpus। ই অসমৰ বৰ্ষাৰণ্যৰ আটাইতকৈ ওখ গছ আৰু ৰাজ্যিক গছো। আন পৰিচিত চিৰসেউজ প্ৰজাতি হৈছে নাহৰ, আজাৰ, মেকাং আৰু নহৰ। তলৰ উপত্যকাৰ আৰ্দ্ৰ পতনশীল বনত প্ৰধান কাঠৰ গছ চাল, Shorea robusta, লগতে কিছু ঠাইত ছেগুন। বনবোৰ বাঁহ আৰু বেততেও সমান চহকী; আটাইতকৈ সাধাৰণ দুবিধ বাঁহ হৈছে মুলি (Melocanna) আৰু জাতি (Bambusa)। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ কাষেৰে থকা স্থানীয়ভাৱে খায়েৰ নামে জনাজাত বানপানী সমভূমি তৃণভূমিবোৰো বনৰ দৰেই গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ সেইবোৰ গঁড়, বনৰীয়া ম'হ আৰু পানী-হৰিণৰ ঘৰ।
বনাঞ্চল আৰু বন আৱৰণ
অসমৰ নথিভুক্ত বনাঞ্চল প্ৰায় ২৬,০০০ৰ পৰা ২৭,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। শেহতীয়া বন প্ৰতিবেদন অনুযায়ী বন আৰু গছ আৱৰণ একেলগে ৰাজ্যখনৰ ভৌগোলিক মাটিকালিৰ প্ৰায় ৩৬ শতাংশ, যি পূৰ্বৰ হিচাপত প্ৰায় ৩৫ শতাংশ আছিল। কাৰ্বি আংলং সৰ্বাধিক বনাঞ্চল থকা জিলা লগতে বৃহত্তম বন বিভাগ। শেহতীয়া বছৰবোৰত প্ৰৱণতা মিশ্ৰ: ঘন বন সামান্য হ্ৰাস পাইছে আনহাতে মুকলি বন বৃদ্ধি পাইছে, অৰ্থাৎ মুঠ সেউজ আৱৰণ ৰক্ষা পৰিছে যদিও তাৰ গুণাগুণ চাপৰ সন্মুখীন হৈছে।
সংৰক্ষিত আৰু সুৰক্ষিত বন
আইনৰ দৃষ্টিত সকলো বন মাটি একে নহয়। সংৰক্ষিত বন হৈছে বন আইনৰ অধীনত ঘোষিত এনে অঞ্চল য'ত বিশেষ অনুমতি নহ'লে সকলো কাৰ্য নিষিদ্ধ, আৰু ই আটাইতকৈ উচ্চ সুৰক্ষা লাভ কৰে। সুৰক্ষিত বনও চৰকাৰী বন মাটি কিন্তু কম নিষেধাজ্ঞাৰ সৈতে, আৰু শ্ৰেণীবিহীন বন হৈছে এতিয়াও আনুষ্ঠানিকভাৱে নিষ্পত্তি নোহোৱা বন মাটি। অসমৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু অভয়াৰণ্য - কাজিৰঙা, মানস, নামেৰি, ডিব্ৰু-ছৈখোৱা, পবিতৰা, চক্ৰশিলা আদি - এই জালৰ আটাইতকৈ সুৰক্ষিত অংশ, আৰু ইয়াৰ অনেক বাঘ সংৰক্ষণ বা জীৱমণ্ডল সংৰক্ষণো।
বনৰ প্ৰতি ভাবুকি
অসমত বনাঞ্চল হ্ৰাসৰ মূল কাৰণবোৰ হৈছে পাহাৰত ঝুম (স্থানান্তৰিত) খেতি, অবৈধ গছ কটা, বন মাটিত দখল, আৰু বানপানী তথা নদীপাৰ খহনীয়া। বনৰ জুই, খনি আৰু খনন, আৰু পথ তথা বসতিৰ চাপে ক্ষতি বঢ়ায়। এইবোৰ কাৰণ একেলগে কাম কৰাৰ বাবে সমাধানো একেলগে কৰিব লাগে: সংৰক্ষিত বন সুৰক্ষা, অধিকাৰ ন্যায্যভাৱে নিষ্পত্তি, স্থায়ী খেতিক উৎসাহ, কাঠৰ বাণিজ্য তদাৰক আৰু ক্ষয়প্ৰাপ্ত মাটি পুনৰুদ্ধাৰ।
কেনেকৈ প্ৰস্তুতি ল'ব
- প্ৰথমে চাৰিটা মূল প্ৰকাৰ ঠিক কৰি ল'ব: আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজ, অৰ্ধ-চিৰসেউজ, আৰ্দ্ৰ পতনশীল আৰু উপ-ক্ৰান্তীয়/পৰ্বতীয়া।
- প্ৰতিটো প্ৰকাৰ এটা ঠাইৰ সৈতে জুৰি দিয়ক - ওপৰ উপত্যকা আৰু পূবৰ পাহাৰ আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজৰ বাবে, তলৰ উপত্যকা আৰ্দ্ৰ পতনশীলৰ বাবে, কাৰ্বি আংলং আৰু দিমা হাচাও উপ-ক্ৰান্তীয় তথা পৰ্বতীয়াৰ বাবে, বৰাক উপত্যকা আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজ আৰু অৰ্ধ-চিৰসেউজৰ বাবে।
- তৰা গছবোৰ মনত ৰাখক: আটাইতকৈ ওখ আৰু ৰাজ্যিক গছ হলং, আৰ্দ্ৰ পতনশীলৰ প্ৰধান কাঠৰ গছ চাল, আৰু সাধাৰণ বাঁহ মুলি আৰু জাতি।
- হিচাপবোৰ শিকক: প্ৰায় ২৬,০০০ৰ পৰা ২৭,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ নথিভুক্ত বন আৰু প্ৰায় ৩৬ শতাংশ বন তথা গছ আৱৰণ।
- মনত ৰাখক যে কাৰ্বি আংলং বনাঞ্চল আৰু বন বিভাগৰ মাটিকালি দুয়োটা দিশত আগত।
সাধাৰণ পৰীক্ষাৰ ফান্দ
- বন আৱৰণ আৰু নথিভুক্ত বনাঞ্চলক লগাই নল'ব; প্ৰথমটো ভৌগোলিক মাটিকালিৰ প্ৰায় ৩৬ শতাংশ, দ্বিতীয়টো প্ৰায় ২৬,০০০ৰ পৰা ২৭,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ।
- হলং আটাইতকৈ ওখ গছ, কিন্তু চাল আৰ্দ্ৰ পতনশীল বনৰ প্ৰধান কাঠৰ গছ - দুয়োটা সঘনাই সলনি কৰা হয়।
- কাজিৰঙাৰ উদ্ভিদ ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ পতনশীল বন আৰু পলসুৱা তৃণভূমি, চিৰসেউজ বৰ্ষাৰণ্য নহয়।
- ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বানপথাৰৰ তৃণভূমিক খায়েৰ বোলা হয়, আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ বাবে ই গছনিৰ দৰেই গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
অসমৰ কিমান শতাংশ বনাঞ্চল আছে?
শেহতীয়া বন প্ৰতিবেদন অনুযায়ী বন আৰু গছ আৱৰণ একেলগে অসমৰ ভৌগোলিক মাটিকালিৰ প্ৰায় ৩৬ শতাংশ। আনহাতে নথিভুক্ত বনাঞ্চল, যি সেউজ আৱৰণৰ পৰিমাপ নহয় আইনী পৰিমাপ, প্ৰায় ২৬,০০০ৰ পৰা ২৭,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। দুটা হিচাপ সঘনাই লগাই পেলোৱা হয়, কিন্তু দুয়ে ভিন্ন প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে আৰু সুকীয়াকৈ মনত ৰখা উচিত।
অসমত সৰ্বাধিক মাটিকালি কোন বন প্ৰকাৰে আৱৰি আছে?
ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজ বন আৰু ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ পতনশীল বন একেলগে সৰ্বাধিক মাটিকালি আৱৰি আছে। আৰ্দ্ৰ চিৰসেউজ বনে ওপৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা, বৰাক উপত্যকা আৰু পূবৰ পাহাৰত প্ৰাধান্য লাভ কৰে, আনহিতে আৰ্দ্ৰ পতনশীল বনে তলৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত। উপ-ক্ৰান্তীয় আৰু পৰ্বতীয়া বন গুৰুত্বপূৰ্ণ কিন্তু কাৰ্বি আংলং আৰু দিমা হাচাওৰ পাহাৰত অনেক কম মাটিকালিত সীমাবদ্ধ।
অসমৰ আটাইতকৈ ওখ গছ আৰু সাধাৰণ বাঁহবোৰ কি?
অসমৰ বৰ্ষাৰণ্যৰ আটাইতকৈ ওখ গছ হৈছে হলং, Dipterocarpus macrocarpus, যি ৰাজ্যিক গছো। সাধাৰণ বাঁহবোৰৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিস্তৃত হৈছে মুলি (Melocanna) আৰু জাতি (Bambusa)। বাঁহ আৰু বেত দুয়োটা মুখ্য বনজ সামগ্ৰী, আৰু কাঠ তথা ইন্ধন কাঠৰ লগতে ই ৰাজ্যখনৰ গাঁৱলীয়া অৰ্থনীতিক ধৰি ৰাখে।
অসমত সৰ্বাধিক বনাঞ্চল থকা জিলা কোনখন?
কাৰ্বি আংলংত অসমৰ সৰ্বাধিক বনাঞ্চল আছে, আৰু ই ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ বৃহৎ বন বিভাগসমূহৰ এটা। দিমা হাচাও বনাঞ্চলৰ উচ্চ অনুপাতৰ সৈতে ইয়াৰ পিছতেই আছে। দুখন পাহাৰীয়া জিলাই দুৰ্গম ভূ-প্ৰকৃতি, কম জনঘনত্ব আৰু বিস্তীৰ্ণ সংৰক্ষিত বনৰ বাবে ৰাজ্যখনৰ মুঠ বনাঞ্চলৰ অতি বৃহৎ অংশ আগুৰি আছে।
অসমৰ বনৰ প্ৰতি প্ৰধান ভাবুকিবোৰ কি?
প্ৰধান ভাবুকিবোৰ হৈছে পাহাৰত ঝুম বা স্থানান্তৰিত খেতি, অবৈধ গছ কটা, বন মাটিত দখল, আৰু বানপানী তথা নদীপাৰ খহনীয়া। বনৰ জুই, খনি আৰু খনন, আৰু পথ তথা বসতিৰ বিস্তাৰে চাপ বঢ়ায়। কাৰণবোৰ জড়িত হোৱাৰ বাবে অসমত সংৰক্ষণে একেসময়তে কেইবাটাও দিশত কাম কৰে - সংৰক্ষিত বন সুৰক্ষা, অধিকাৰ ন্যায্যভাৱে নিষ্পত্তি আৰু ক্ষয়প্ৰাপ্ত মাটি পুনৰুদ্ধাৰ।