দৰিদ্ৰতা, বৈষম্য আৰু বেকাৰত্ব
দৰিদ্ৰতা, বৈষম্য আৰু বেকাৰত্ব একেই সমস্যাৰ তিনি মুখ, অৰ্থাৎ অপৰ্যাপ্ত তথা অসম উন্নয়নৰ। দৰিদ্ৰতাই জনসংখ্যাৰ এনে এটা অংশক বৰ্ণনা কৰে যি জীৱনযাত্ৰাৰ মৌলিক মান পূৰণ কৰিব নোৱাৰে, বৈষম্যই আয় আৰু সম্পদ কিমান অসমভাৱে বিতৰিত সেয়া বৰ্ণনা কৰে, আৰু বেকাৰত্বই কাম কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰাসকলৰ চাকৰি নোপোৱাক সূচায়। একেলগে এইবোৰে চৰকাৰৰ কল্যাণ নীতিক গঢ় দিয়ে আৰু সুচিন্তিতভাৱে নিৰ্ধাৰিত পৰিসংখ্যা পদ্ধতিৰ জৰিয়তে জোখা হয়। এই বিষয়টো পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ই ধাৰণা, সমিতি, জোখ-মাখৰ পদ্ধতি আৰু আঁচনি একত্ৰিত কৰে। এই টোকাত দৰিদ্ৰতাৰেখ, বৈষম্যৰ জোখ, নিয়োগ তথ্যৰ প্ৰধান উৎস, বেকাৰত্বৰ প্ৰকাৰ আৰু ইয়াক সমাধান কৰিবলৈ কৰা কাৰ্যসূচী বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
দৰিদ্ৰতাৰেখ আৰু সমিতিসমূহ
দৰিদ্ৰতাৰেখ হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় উপভোগ বা আয়ৰ ন্যূনতম স্তৰ, আৰু ভাৰতত ইতিহাসগতভাৱে ইয়াক কেলৰি গ্ৰহণৰ দ্বাৰা সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে। ১৯৭৯ চনৰ ৱাই. কে. আলাগ সমিতিয়ে গ্ৰামাঞ্চলত দৈনিক দুহাজাৰ চাৰিশ কেলৰি আৰু চহৰাঞ্চলত দুহাজাৰ এশ কেলৰি গ্ৰহণৰ আধাৰত দৰিদ্ৰতাৰেখ সংজ্ঞায়িত কৰিছিল। এটা প্ৰধান সংশোধন তেন্দুলকাৰ সমিতিৰ সৈতে আহিছিল, যিয়ে ২০০৯ চনত এটা নতুন পদ্ধতি সুপাৰিশ কৰিছিল আৰু কেলৰি মানদণ্ডৰ পৰা খাদ্য, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু আন অত্যাৱশ্যকীয় বস্তু অন্তৰ্ভুক্ত এটা টোপোলালৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল। তেন্দুলকাৰ সমিতিয়ে ২০১১-১২ মূল্যত গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰতাৰেখ প্ৰায় তেত্ৰিশ টকা দৈনিক আৰু চহৰীয়া দৰিদ্ৰতাৰেখ প্ৰায় সাতচল্লিশ টকা দৈনিক নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল, আৰু ই ২০১১-১২ চনত দৰিদ্ৰতাৰ অনুপাত প্ৰায় একৈশ দশমিক ন (২১.৯) শতাংশ অনুমান কৰিছিল। তেন্দুলকাৰ পদ্ধতি পুনৰীক্ষণ কৰিবলৈ ২০১২ চনত ৰংগৰাজন সমিতি গঠন কৰা হৈছিল। দৰিদ্ৰতাৰেখৰ তলত বাস কৰা জনসংখ্যাৰ অনুপাতক দৰিদ্ৰতা অনুপাত বা মুঠ সংখ্যা অনুপাত বোলা হয়, আৰু দৰিদ্ৰ বুলি চিনাক্ত পৰিয়ালসমূহক দৰিদ্ৰতাৰেখাৰ তলৰ বা BPL পৰিয়াল বোলা হয়।
বৈষম্য আৰু গিনি সহগ
বৈষম্য বলতে এখন দেশৰ জনসাধাৰণৰ মাজত আয় আৰু সম্পদৰ অসম বিতৰণক বুজায়। বৈষম্যৰ আটাইতকৈ সঘনাই ব্যৱহৃত জোখ হৈছে গিনি সহগ, যি লৰেঞ্জ বক্ৰৰ পৰা লোৱা হয় আৰু শূন্যৰ পৰা একলৈকে থাকে। শূন্য মানে নিখুঁত সমতা, য'ত সকলোৰে একে আয়, আৰু এক মানে নিখুঁত অসমতা, য'ত এজন ব্যক্তিৰ ওচৰত সকলো থাকে। সেয়ে গিনি সহগ বৃদ্ধি হ'লে আয়ৰ বৈষম্য বাঢ়ি আছে বুলি সূচায়, আৰু হ্ৰাস হ'লে বিতৰণ অধিক সমান হৈ আছে বুলি সূচায়। বৈষম্যই গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ অতি অসম সমাজে সামগ্ৰিকভাৱে বৃদ্ধি কৰিও জনসংখ্যাৰ ডাঙৰ অংশ দৰিদ্ৰ হৈ থাকিব পাৰে, আৰু ই দৰিদ্ৰতা হ্ৰাসো লেহেমীয়া কৰিব পাৰে।
নিয়োগ তথ্যৰ উৎস
ভাৰতত বেকাৰত্বৰ পৰিসংখ্যাৰ প্ৰধান উৎস হৈছে Period Labour Force Survey, যি পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সৰ్వেক্ষণ কাৰ্যালয়ে পৰিচালনা কৰে। সৰ্বেক্ষণে বিভিন্ন প্ৰসংগ কালৰ আধাৰত শ্ৰমবল, নিয়োগ আৰু বেকাৰত্বৰ অনুমান দিয়ে। সাধাৰণ অৱস্থান পদ্ধতিত এজন ব্যক্তিৰ কাৰ্যকাল যোৱা বছৰৰ ভিত্তিত বিচাৰ কৰা হয়, আনহাতে বৰ্তমান সাপ্তাহিক অৱস্থান পদ্ধতিত সৰ্বেক্ষণৰ আগৰ সপ্তাহৰ সৈতে সন্দৰ্ভ ৰাখি বিচাৰ কৰা হয়। বেকাৰত্বৰ হাৰ হৈছে শ্ৰমবলৰ সেই শতাংশ যি বেকাৰ আৰু সক্ৰিয়ভাৱে কাম বিচাৰি আছে; মনত ৰখা গুৰুত্বপূৰ্ণ যে ই মুঠ জনসংখ্যাৰ নহয়, শ্ৰমবলৰ ওপৰত গণনা কৰা হয়।
বেকাৰত্বৰ প্ৰকাৰ
ঘৰ্ষণমূলক বেকাৰত্ব তেতিয়া হয় যেতিয়া কৰ্মীয়ে চাকৰিৰ মাজত সলনি কৰোঁতে সাময়িকভাৱে বেকাৰ থাকে। গাঁথনিগত বেকাৰত্ব কৰ্মীৰ দক্ষতা আৰু উপলব্ধ চাকৰিৰ প্ৰয়োজনৰ মাজত অমিলৰ পৰা উদ্ভৱ হয়, যি পৰিৱৰ্তনশীল অৰ্থনীতিত এটা সাধাৰণ সমস্যা। ঋতুভিত্তিক বেকাৰত্ব ভাৰতীয় কৃষিত শস্য নোহোৱা ঋতুত সাধাৰণ, যেতিয়া খেতিৰ কাম উপলব্ধ নহয়। ছদ্ম বেকাৰত্ব তেতিয়া বিদ্যমান থাকে যেতিয়া লোকসকলে নিয়োজিত যেন লাগে কিন্তু তেওঁলোকৰ প্ৰান্তিক উৎপাদনশীলতা শূন্য বা নগণ্য, আৰু ই কৃষিত আটাইতকৈ বেছি দেখা যায়, য'ত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক কৰ্মীক এটা দাগত নিয়োজিত কৰা হয়। চক্ৰীয় বেকাৰত্ব, যাক চাহিদা-ঘাটি বেকাৰত্বও বোলা হয়, ব্যৱসায় চক্ৰৰ অৱনতিৰ লগত জড়িত আৰু মন্দাৰ সময়ত বাঢ়ে।
বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতা
দৰিদ্ৰতাৰ আয়-আধাৰিত জোখ যথেষ্ট নহয়, কাৰণ এটা পৰিয়ালৰ আয় সামান্য হ'ব পাৰে কিন্তু তথাপিও স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু শালীন জীৱনযাত্ৰাৰ অৱস্থাৰ অভাৱ থাকিব পাৰে। এই বঞ্চনাসমূহ ধৰিবলৈ বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতা সূচকাংক বিকশিত কৰা হৈছিল, আৰু বিশ্ব সূচকাংক অক্সফৰ্ড পভাৰ্টি এণ্ড হিউমেন ডেভেলপমেণ্ট ইনিচিয়েটিভ আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচীয়ে বিকশিত কৰিছিল। নীতি আয়োগে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিয়াল স্বাস্থ্য সৰ্বেক্ষণৰ তথ্যৰ আধাৰত ২০২৩ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতা সূচকাংক প্ৰকাশ কৰিছিল। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সূচকাংকত স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু জীৱনযাত্ৰাৰ মান — এই তিনি মাত্ৰাত বিয়পা বাৰটা সূচক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ২০২৩ চনৰ সূচকাংক অনুসৰি ভাৰতত বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতাৰ মুঠ সংখ্যা অনুপাত প্ৰায় চৈধ্য দশমিক ছনব্বৈ (১৪.৯৬) শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছিল। অনুসূচিত জনজাতি আৰু অনুসূচিত জাতি, লগতে গ্ৰাম্য পৰিয়ালসমূহে বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতাৰ আটাইতকৈ বেছি হাৰ অনুভৱ কৰে।
আঁচনি, নিয়োগ আৰু গিগ অৰ্থনীতি
চৰকাৰে নিয়োগ নিশ্চিতি, দক্ষতা উন্নয়ন আৰু জীৱিকা কাৰ্যসূচীৰ মিশ্ৰণৰ জৰিয়তে বেকাৰত্ব মোকাবিলা কৰে। মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিতি আইনে গ্ৰামাঞ্চলত নিশ্চিত দৰমহাৰ নিয়োগ দিয়ে, আনহাতে ৰাষ্ট্ৰীয় চহৰীয়া জীৱিকা মিছনৰ দৰে আঁচনিৰ জৰিয়তে চহৰীয়া জীৱিকা সমৰ্থন কৰা হয়। দক্ষতা ভাৰত মিছন, ২০১৫ চনৰ ১৫ জুলাইত আৰম্ভ, প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰমাণপত্ৰৰ জৰিয়তে নিয়োগযোগ্যতা উন্নত কৰাৰ চেষ্টা কৰে। শ্ৰমবজাৰৰ এটা নতুন বৈশিষ্ট্য হৈছে গিগ অৰ্থনীতি, এনে এক শ্ৰমবজাৰ যি চুটি-ম্যাদী, নমনীয় আৰু ফ্ৰিলাঞ্চ কামৰ দ্বাৰা বৈশিষ্ট্যযুক্ত, প্ৰায়ে ডিজিটেল প্লেটফৰ্মৰ মাজত। অলা, উবাৰ আৰু জোমাটোৰ দৰে প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে কাম কৰা টেক্সি আৰু খাদ্য যোগান অংশীদাৰসকল গিগ কৰ্মীৰ উদাহৰণ, আৰু তেওঁলোকৰ সামাজিক সুৰক্ষা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি প্ৰশ্ন হৈ পৰিছে।
এক নজৰত মূল তথ্য
- ১৯৭৯ চনৰ ৱাই. কে. আলাগ সমিতিয়ে কেলৰি গ্ৰহণৰ দ্বাৰা দৰিদ্ৰতাৰেখ সংজ্ঞায়িত কৰিছিল।
- আলাগ মানদণ্ড: গ্ৰামাঞ্চলত ২,৪০০ কেলৰি আৰু চহৰাঞ্চলত ২,১০০ কেলৰি।
- তেন্দুলকাৰ সমিতিয়ে ২০০৯ চনত নতুন দৰিদ্ৰতাৰেখ সুপাৰিশ কৰিছিল।
- তেন্দুলকাৰ ৰেখা: ২০১১-১২ মূল্যত গ্ৰাম্য প্ৰায় ৩৩ টকা আৰু চহৰীয়া প্ৰায় ৪৭ টকা দৈনিক।
- তেন্দুলকাৰ পদ্ধতিয়ে ২০১১-১২ চনত দৰিদ্ৰতাৰ অনুপাত প্ৰায় ২১.৯ শতাংশ অনুমান কৰিছিল।
- ৰংগৰাজন সমিতি ২০১২ চনত গঠন কৰা হৈছিল।
- BPL ৰ অৰ্থ দৰিদ্ৰতাৰেখাৰ তলত।
- দৰিদ্ৰতা অনুপাতক মুঠ সংখ্যা অনুপাতও বোলা হয়।
- গিনি সহগ শূন্য (নিখুঁত সমতা) ৰ পৰা এক (নিখুঁত অসমতা) লৈকে থাকে।
- Period Labour Force Survey বেকাৰত্ব তথ্যৰ প্ৰধান উৎস।
- PLFS পৰিসংখ্যা মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত NSSO য়ে পৰিচালনা কৰে।
- ঘৰ্ষণমূলক, গাঁথনিগত, ঋতুভিত্তিক, ছদ্ম আৰু চক্ৰীয় — বেকাৰত্বৰ প্ৰধান প্ৰকাৰ।
- ছদ্ম বেকাৰত্ব কৃষিত আটাইতকৈ বেছি দেখা যায়।
- দক্ষতা ভাৰত ২০১৫ চনৰ ১৫ জুলাইত আৰম্ভ।
- বিশ্ব MPI OPHI আৰু UNDP য়ে বিকশিত কৰিছিল।
- ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় MPI ত তিনি মাত্ৰাত ১২ টা সূচক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- নীতি আয়োগ MPI ২০২৩ অনুসৰি মুঠ সংখ্যা অনুপাত প্ৰায় ১৪.৯৬ শতাংশলৈ হ্ৰাস।
- গিগ অৰ্থনীতিত চুটি-ম্যাদী, নমনীয় কাম থাকে, প্ৰায়ে ডিজিটেল প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে।
দ্ৰুত পুনৰালোচনা
- দৰিদ্ৰতা ৰেখাৰ দ্বাৰা, বৈষম্য গিনি সহগৰ দ্বাৰা আৰু বেকাৰত্ব বেকাৰত্বৰ হাৰৰ দ্বাৰা জোখা হয়।
- কেলৰি-আধাৰিত ৰেখা আলাগ সমিতিৰ আৰু সংশোধিত ৰেখা তেন্দুলকাৰ সমিতিৰ।
- শূন্য গিনি মানে সমতা আৰু এক মানে সম্পূৰ্ণ অসমতা।
- নিয়োগ পৰিসংখ্যাত PLFS আৰু NSSO প্ৰধান নাম।
- ছদ্ম বেকাৰত্ব কৃষিৰ এক পৰিঘটনা।
- MPI য়ে আয়ৰ বাহিৰেও স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু জীৱনযাত্ৰাৰ মানলৈ চায়।
এই বিষয়ৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ
- সমিতিসমূহ, তেওঁলোকৰ বছৰ আৰু প্ৰধান অৱদান মনত ৰাখক।
- কেলৰি মানদণ্ড আৰু তেন্দুলকাৰ দৰিদ্ৰতাৰেখৰ সংখ্যা শিকক।
- গিনি সহগ আৰু ইয়াৰ গতিয়ে কি সূচায় সেয়া বুজি লওক।
- বেকাৰত্বৰ প্ৰকাৰ তালিকা কৰি প্ৰতিটোৰ এটা উদাহৰণ দিয়ক।
- বেকাৰত্ব তথ্যৰ উৎস আৰু প্ৰসংগ কাল মনত ৰাখক।
- বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতা সূচকাংকৰ মাত্ৰা আৰু সূচকসমূহ শিকক।
পৰীক্ষাৰ সাধাৰণ ফান্দ
- আলাগ আৰু তেন্দুলকাৰ সমিতি তথা তেওঁলোকৰ বছৰ মিলাই পেলোৱা।
- গ্ৰাম্য আৰু চহৰীয়া কেলৰি মানদণ্ড মিলাই পেলোৱা।
- গিনি সহগ ঋণাত্মক একৰ পৰা একলৈকে থাকে বুলি কোৱা; ই শূন্যৰ পৰা একলৈকে থাকে।
- ছদ্ম বেকাৰত্বক চহৰীয়া পৰিঘটনা বুলি কোৱা; ই মূলতঃ গ্ৰাম্য আৰু কৃষিভিত্তিক।
- ঘৰ্ষণমূলক আৰু গাঁথনিগত বেকাৰত্ব মিলাই পেলোৱা।
- MPI ৰ মাত্ৰা বা মুঠ সংখ্যা অনুপাত ভুল কৰা।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
ভাৰতত দৰিদ্ৰতাৰেখ কেনেকৈ সংজ্ঞায়িত কৰা হয়?
দৰিদ্ৰতাৰেখ ইতিহাসগতভাৱে কেলৰি গ্ৰহণৰ দ্বাৰা সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে। ১৯৭৯ চনৰ ৱাই. কে. আলাগ সমিতিয়ে গ্ৰামাঞ্চলত দুহাজাৰ চাৰিশ আৰু চহৰাঞ্চলত দুহাজাৰ এশ কেলৰিৰ মানদণ্ড ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেন্দুলকাৰ সমিতিয়ে খাদ্য, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য অন্তৰ্ভুক্ত বহল টোপোলালৈ স্থানান্তৰিত হৈ ২০১১-১২ মূল্যত গ্ৰাম্য ৰেখা প্ৰায় তেত্ৰিশ টকা আৰু চহৰীয়া ৰেখা প্ৰায় সাতচল্লিশ টকা দৈনিক নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
গিনি সহগ কি আৰু ই কি জোখে?
গিনি সহগ হৈছে আয় বা সম্পদৰ বৈষম্যৰ এক জোখ, যি লৰেঞ্জ বক্ৰৰ পৰা লোৱা হয় আৰু শূন্যৰ পৰা একলৈকে থাকে। শূন্য মানে নিখুঁত সমতা, য'ত সকলোৰে একে আয়, আৰু এক মানে নিখুঁত অসমতা। সহগ বৃদ্ধি হ'লে বৈষম্য বাঢ়ি আছে বুলি সূচায়, আৰু হ্ৰাস হ'লে বিতৰণ অধিক সমান হৈ আছে বুলি সূচায়।
বেকাৰত্বৰ প্ৰধান প্ৰকাৰ কি কি?
প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ হৈছে ঘৰ্ষণমূলক বেকাৰত্ব, যি কৰ্মীয়ে চাকৰি সলনি কৰোঁতে হয়; গাঁথনিগত বেকাৰত্ব, যি দক্ষতা আৰু উপলব্ধ চাকৰিৰ অমিলৰ পৰা হয়; ঋতুভিত্তিক বেকাৰত্ব, যি কৃষিত অশস্য ঋতুত সাধাৰণ; ছদ্ম বেকাৰত্ব, য'ত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক লোক নিয়োজিত যেন লাগে, মূলতঃ কৃষিত; আৰু চক্ৰীয় বেকাৰত্ব, যি ব্যৱসায় চক্ৰৰ অৱনতি তথা মন্দাৰ লগত জড়িত।
বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতা সূচকাংক কি?
বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতা সূচকাংকে দৰিদ্ৰতাক কেৱল আয়ৰ দ্বাৰা নহয়, স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু জীৱনযাত্ৰাৰ মানত বঞ্চনাৰ দ্বাৰাও জোখে। বিশ্ব সূচকাংক অক্সফৰ্ড পভাৰ্টি এণ্ড হিউমেন ডেভেলপমেণ্ট ইনিচিয়েটিভ আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচীয়ে বিকশিত কৰিছিল। নীতি আয়োগে প্ৰকাশ কৰা ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সূচকাংকত তিনি মাত্ৰাত বাৰটা সূচক ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আৰু ২০২৩ চনৰ সূচকাংক অনুসৰি মুঠ সংখ্যা অনুপাত প্ৰায় চৈধ্য দশমিক ছনব্বৈ শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছিল।
গিগ অৰ্থনীতি কি আৰু নিয়োগ নীতিত ই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
গিগ অৰ্থনীতি হৈছে এনে এক শ্ৰমবজাৰ যি চুটি-ম্যাদী, নমনীয় আৰু ফ্ৰিলাঞ্চ কামৰ দ্বাৰা বৈশিষ্ট্যযুক্ত, প্ৰায়ে ডিজিটেল প্লেটফৰ্মৰ মাজত। অলা, উবাৰ আৰু জোমাটোৰ দৰে প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে কাম কৰা টেক্সি আৰু খাদ্য যোগান অংশীদাৰসকল গিগ কৰ্মীৰ উদাহৰণ। নীতিত ই গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ এই কৰ্মীসকলৰ সাধাৰণতে নিয়মীয়া নিয়োগৰ সামাজিক সুৰক্ষা আৰু সুবিধা নাথাকে, সেয়ে তেওঁলোকৰ সুৰক্ষা এটা প্ৰধান চিন্তা হৈ পৰিছে।