ঔদ্যোগিক নীতি আৰু ১৯৯১ ৰ সংস্কাৰ
ভাৰতীয় উদ্যোগৰ কাহিনী ঔদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱসমূহৰ এটা শৃংখলাৰ জৰিয়তে কোৱা হয়, আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ টাৰ্নিং পইণ্ট হৈছে ১৯৯১ চনৰ নতুন ঔদ্যোগিক নীতি, যিয়ে অনুজ্ঞাপত্ৰ-অনুমতিৰ ৰাজত্ব অন্ত কৰি অৰ্থনীতিক প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে মুকলি কৰিছিল। পৰীক্ষাত নীতিসমূহৰ কালানুক্ৰম, ১৯৫৬ ৰ প্ৰস্তাৱৰ উদ্যোগ শ্ৰেণীবিভাজন, আৰু ১৯৯১ চনত প্ৰৱৰ্তিত সঠিক পৰিৱৰ্তনসমূহ সোধা হয়। তলৰ টোকাত নীতিসমূহ ক্ৰমত দাঙি ধৰা হৈছে, ১৯৯১ চনৰ সংকটৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে, উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিকৰণ আৰু বিশ্বায়নৰ সংস্কাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে, আৰু ফলাফল আৰু পৰীক্ষকে ব্যৱহাৰ কৰা বিভ্ৰান্তিৰ কথাবোৰ উল্লেখ কৰা হৈছে।
১৯৪৮ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱ
স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ঔদ্যোগিক নীতি আছিল ১৯৪৮ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱ। ইয়াই মিশ্ৰ অৰ্থনীতি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, য'ত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত দুয়ো খণ্ডৰ ভূমিকা আছিল। উদ্যোগসমূহ শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছিল: য'ত ৰাজ্যৰ একচেটিয়া আছিল, যেনে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, পাৰমাণৱিক শক্তি আৰু ৰে'ল; য'ত ৰাজ্য আৰু ব্যক্তিগত উদ্যোগ দুয়ো অংশগ্ৰহণ কৰিব; আৰু বাকী উদ্যোগসমূহ নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীনত ব্যক্তিগত উদ্যোগলৈ এৰি দিয়া হৈছিল। প্ৰস্তাৱে তেতিয়াৰ চিন্তাধাৰা প্ৰতিফলিত কৰিছিল যে ৰাজ্যই গধুৰ আৰু কৌশলগত উদ্যোগৰ নেতৃত্ব দিব লাগে আনহাতে ব্যক্তিগত উদ্যোগে উপভোগ্য সামগ্ৰী চম্ভালিব। ই পৰৱৰ্তী নীতিসমূহ নিৰ্মিত হোৱা ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল।
১৯৫৬ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱ
১৯৫৬ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱক ভাৰতৰ আৰ্থিক সংবিধান বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ ই দশকধৰি ঔদ্যোগিক গাঁথনি গঢ়ি তুলিছিল। ই সমাজবাদী সমাজৰ লক্ষ্য গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু উদ্যোগসমূহক তিনিটা তালিকাত ভাগ কৰিছিল। A তালিকাত ৰাজ্যৰ বাবে সংৰক্ষিত সোতৰটা উদ্যোগ আছিল, য'ত গধুৰ উদ্যোগ, প্ৰতিৰক্ষা, পাৰমাণৱিক শক্তি আৰু প্ৰধান খনিজ অন্তৰ্ভুক্ত। B তালিকাত বাৰটা উদ্যোগ আছিল, য'ত ৰাজ্যই সাধাৰণতে নতুন একক স্থাপন কৰিব কিন্তু ব্যক্তিগত উদ্যোগেও বিস্তাৰ কৰিব পাৰে। C তালিকাত বাকী সকলো উদ্যোগ আছিল, প্ৰধানকৈ ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ এৰি দিয়া। প্ৰস্তাৱে ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ঔদ্যোগিক অনুজ্ঞাপত্ৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল, আৰু ইয়াৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ ব্যৱস্থাই অনুমতি ৰাজত্বৰ ভিত্তি হৈ পৰিছিল।
১৯৭৭ আৰু ১৯৮০ চনৰ নীতি
জনতা চৰকাৰৰ ১৯৭৭ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতিয়ে সৰু, কুটীৰ আৰু গাঁৱলীয়া উদ্যোগক অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চললৈ উদ্যোগ বিস্তাৰ কৰিবলৈ জিলা উদ্যোগ কেন্দ্ৰৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ই সৰু উৎপাদকক ৰক্ষা কৰিবলৈ কিছুমান অঞ্চলত বৃহৎ ব্যৱসায় গোষ্ঠীৰ বিস্তাৰ সীমিত কৰিছিল। ১৯৮০ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতিয়ে কংগ্ৰেছ চৰকাৰৰ অধীনত প্ৰতিযোগিতা, আধুনিকীকৰণ, প্ৰযুক্তি উন্নীতকৰণ আৰু এক পৰিমাণৰ উদাৰীকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব স্থানান্তৰ কৰিছিল, আৰু কিছু অনুজ্ঞাপত্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। এই দুখন নীতিয়ে অতিৰিক্ত নিয়ন্ত্ৰণে ঔদ্যোগিক বৃদ্ধিক প্ৰতিহত কৰি আছে বুলি দেখুৱাই ১৯৯১ চনৰ অধিক আমূল পৰিৱৰ্তনৰ বাবে পথ প্ৰস্তুত কৰিছিল।
১৯৯১ চনৰ সংকটৰ কাৰণ
১৯৯১ চনৰ সংস্কাৰ এটা গুৰুতৰ আৰ্থিক সংকটৰ বাবে বাধ্যতামূলক হৈছিল। ভুৱন-লেনদেনৰ অৱস্থা তীক্ষ্ণভাৱে বেয়া হৈছিল আৰু বিদেশী মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল এনে স্তৰলৈ নামিছিল যি মাত্ৰ দুসপ্তাহমানৰ আমদানিৰ খৰচ যোগান ধৰিব পাৰিছিল। ভাৰী ঋণৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ৰাজকোষীয় ঘাটি অতি উচ্চ স্তৰলৈ উঠিছিল, আৰু মূল্যস্ফীতি দুটা অংকত চলিছিল। ১৯৯০-৯১ চনৰ উপসাগৰীয় যুদ্ধই তেলৰ মূল্য বঢ়াইছিল আৰু পশ্চিম এছিয়াত কৰ্মৰত ভাৰতীয় শ্ৰমিকৰ প্ৰেৰণ কমাইছিল, যাৰ ফলত বাণিজ্য অৱস্থা আৰু বেয়া হৈছিল। একে সময়তে ছোভিয়েট সংঘৰ পতনে এজন ডাঙৰ বাণিজ্য অংশীদাৰ আঁতৰাইছিল। ভাৰতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা নিধিলৈ সহায়ৰ বাবে গৈছিল, আৰু তাৰ লগত জড়িত চৰ্তসমূহে গাঁথনিগত সংস্কাৰৰ দাবী কৰিছিল।
১৯৯১ চনৰ নতুন ঔদ্যোগিক নীতি
১৯৯১ চনৰ ২৪ জুলাইত প্ৰধানমন্ত্ৰী পি.ভি. নৰসিংহ ৰাওৰ নেতৃত্বত চৰকাৰে নতুন ঔদ্যোগিক নীতি ঘোষণা কৰিছিল, যাৰ বিত্ত মন্ত্ৰী আছিল মনমোহন সিং। ই উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিকৰণ আৰু বিশ্বায়ন, তিনিটা ধাৰণাৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল, যিবোৰ একেলগে এল.পি.জি. সংস্কাৰ বোলা হয়। প্ৰায় সকলো উদ্যোগৰ বাবে ঔদ্যোগিক অনুজ্ঞাপত্ৰ বিলুপ্ত কৰা হৈছিল আৰু সুৰক্ষা, পৰিৱেশ আৰু অপৰিহাৰ্য সামগ্ৰীৰ সৈতে জড়িত সৰু সংখ্যক খণ্ডত কেৱল ৰখা হৈছিল। ৰাজহুৱা খণ্ডৰ বাবে সংৰক্ষিত উদ্যোগৰ সংখ্যা সোতৰৰপৰা মুষ্টিমেয়লৈ তীক্ষ্ণভাৱে হ্ৰাস কৰা হৈছিল। একচেটিয়া আৰু নিষিদ্ধ বাণিজ্য ব্যৱহাৰ আইনৰ সম্পদৰ সীমা আঁতৰোৱা হৈছিল, আৰু বিদেশী বিনিময় নিয়ন্ত্ৰণ আইনক পিছত বিদেশী বিনিময় ব্যৱস্থাপনা আইনেৰে প্ৰতিস্থাপন কৰা হৈছিল। বহু খণ্ডত প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগৰ অনুমতি দিয়া হৈছিল, আৰু ৰাজহুৱা খণ্ডৰ অংশ বিক্ৰী আৰম্ভ হৈছিল। সৰু উদ্যোগৰ সংৰক্ষণ ক্ৰমে হ্ৰাস কৰা হৈছিল, আৰু বাহ্যিক ভাৰসাম্য শুধৰাবলৈ টকাৰ অৱমূল্যায়ন কৰা হৈছিল।
প্ৰতিষ্ঠান আৰু ফলাফল
সংস্কাৰে প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিৱেশ সলনি কৰিছিল। ১৯৬৯ চনৰ একচেটিয়া আৰু নিষিদ্ধ বাণিজ্য ব্যৱহাৰ আইনক শেষত ২০০২ চনৰ প্ৰতিযোগিতা আইনেৰে প্ৰতিস্থাপন কৰা হৈছিল, যিয়ে ন্যায্য প্ৰতিযোগিতা প্ৰসাৰৰ বাবে ভাৰতীয় প্ৰতিযোগিতা আয়োগ স্থাপন কৰিছিল। ১৯৭৩ চনৰ বিদেশী বিনিময় নিয়ন্ত্ৰণ আইনক ১৯৯৯ চনৰ বিদেশী বিনিময় ব্যৱস্থাপনা আইনেৰে প্ৰতিস্থাপন কৰা হৈছিল। ৰাজহুৱা খণ্ডৰ সংস্কাৰে ভাল কাম কৰা উদ্যোগসমূহক বৃহত্তৰ স্বয়ংচালিত ক্ষমতা দিবলৈ নৱৰত্ন, মিনিৰত্ন আৰু মহাৰত্নৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, আৰু এটা বিনিয়োগ প্ৰত্যাহাৰ বিভাগ সৃষ্টি কৰা হৈছিল। ফলাফল আছিল সামগ্ৰিক বৃদ্ধিৰ উত্থান, সেৱা খণ্ডত উত্থান, বিদেশী বিনিয়োগৰ বেছি প্ৰবাহ, আৰু গ্ৰাহকৰ বাবে বেছি বিকল্প। সমালোচকসকলে কয় যে বৃদ্ধিৰ লগত পৰ্যাপ্ত কৰ্মসংস্থাপন নাহিল, উৎপাদন খণ্ডৰ অংশ আশানুৰূপে নাবাঢ়িল, আৰু অসমতা আৰু আঞ্চলিক বৈষম্য থাকি গ'ল।
এক নজৰত মূল তথ্য
- প্ৰথম ঔদ্যোগিক নীতি: ১৯৪৮ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱ।
- ১৯৪৮ য়ে ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ মিশ্ৰ অৰ্থনীতি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
- ১৯৫৬ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱ: ভাৰতৰ আৰ্থিক সংবিধান।
- ১৯৫৬ তালিকা: A (১৭ উদ্যোগ, ৰাজ্য), B (১২, মিশ্ৰ), C (বাকী, ব্যক্তিগত)।
- ১৯৭৭ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি: সৰু, কুটীৰ আৰু গাঁৱলীয়া উদ্যোগৰ ওপৰত গুৰুত্ব।
- ১৯৮০ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি: প্ৰতিযোগিতা, আধুনিকীকৰণ আৰু সীমিত উদাৰীকৰণ।
- নতুন ঔদ্যোগিক নীতি ১৯৯১ চনৰ ২৪ জুলাইত ঘোষিত।
- প্ৰধানমন্ত্ৰী পি.ভি. নৰসিংহ ৰাও; বিত্ত মন্ত্ৰী মনমোহন সিং।
- LPG: উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিকৰণ আৰু বিশ্বায়ন।
- ১৯৯১ চনত বেছিভাগ উদ্যোগৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ বিলুপ্ত।
- ৰাজহুৱা খণ্ডৰ সংৰক্ষিত উদ্যোগ ১৭ ৰপৰা কেইটালৈ হ্ৰাস।
- MRTP আইন ১৯৬৯ ক প্ৰতিযোগিতা আইন ২০০২ য়ে প্ৰতিস্থাপন।
- FERA ১৯৭৩ ক FEMA ১৯৯৯ য়ে প্ৰতিস্থাপন।
- বাহ্যিক ভাৰসাম্য শুধৰাবলৈ ১৯৯১ চনত টকাৰ অৱমূল্যায়ন।
- ৰাজহুৱা খণ্ডৰ স্বয়ংচালিত ক্ষমতা: নৱৰত্ন, মিনিৰত্ন, মহাৰত্ন।
দ্ৰুত পুনৰালোচনা
- ক্ৰম মনত ৰাখক: ১৯৪৮, ১৯৫৬, ১৯৭৭, ১৯৮০ আৰু ১৯৯১।
- ১৯৫৬ ৰ প্ৰস্তাৱক ভাৰতৰ আৰ্থিক সংবিধান বোলা হয়।
- ১৯৯১ ৰ সংস্কাৰ ভুৱন-লেনদেন সংকটৰ বাবে আৰম্ভ হৈছিল।
- LPG মানে উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিকৰণ আৰু বিশ্বায়ন।
- অনুজ্ঞাপত্ৰ কেৱল কেইটামান সুৰক্ষা আৰু পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় উদ্যোগত ৰখা হৈছিল।
- MRTP য়ে একচেটিয়া চম্ভালিছিল; এতিয়া প্ৰতিযোগিতা আয়োগে প্ৰতিযোগিতা আইন প্ৰয়োগ কৰে।
- বিনিয়োগ প্ৰত্যাহাৰ মানে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগত চৰকাৰৰ অংশ বিক্ৰী।
এই বিষয়ৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ
- পাঁচখন নীতি প্ৰস্তাৱৰ টাইমলাইন প্ৰতিটোৰ মূল বিষয় এশাৰীৰে বনাওক।
- ১৯৫৬ নীতিৰ তিনিটা তালিকা আৰু তেওঁলোকৰ সংখ্যা মনত ৰাখক।
- ১৯৯১ সংকটৰ কাৰণ আৰু নতুন নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্য সমান্তৰালভাৱে তালিকা কৰক।
- সম্পূৰ্ণ ৰূপ আৰু প্ৰতিস্থাপন আইন শিকক, অৰ্থাৎ MRTPৰ পৰা প্ৰতিযোগিতা আৰু FERAৰ পৰা FEMA।
- ১৯৯১ নীতিৰ তাৰিখ, প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু বিত্ত মন্ত্ৰী লক্ষ্য কৰক।
- নৱৰত্ন, মিনিৰত্ন আৰু মহাৰত্ন শ্ৰেণী প্ৰতিটো এটা উদাহৰণেৰে পুনৰালোচনা কৰক।
পৰীক্ষাৰ সাধাৰণ ফান্দ
- ১৯৪৮ নীতি আৰু ১৯৫৬ নীতি মিলাই পেলোৱা; তালিকাসমূহ ১৯৫৬ ৰ।
- ১৯৯১ নীতিয়ে সকলো অনুজ্ঞাপত্ৰ বিলুপ্ত কৰিছিল বুলি কোৱা; কেইটামান উদ্যোগ অনুজ্ঞাপত্ৰযুক্ত থাকিল।
- ১৯৯১ সংস্কাৰ এজন ব্যক্তিলৈ বুলি কোৱা; সেয়া চৰকাৰৰ সিদ্ধান্ত আছিল।
- FERA (১৯৭৩) আৰু FEMA (১৯৯৯) বা MRTP (১৯৬৯) আৰু প্ৰতিযোগিতা আইন (২০০২) মিলাই পেলোৱা।
- সংস্কাৰৰ অংশ হিচাপে টকাৰ অৱমূল্যায়ন পাহৰি যোৱা।
- ব্যক্তিকৰণক একমাত্ৰ উপাদান বুলি ধৰা; উদাৰীকৰণ আৰু বিশ্বায়নো সমান গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
১৯৫৬ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
১৯৫৬ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱক ভাৰতৰ আৰ্থিক সংবিধান বোলা হয় কাৰণ ই দশকধৰি দেশৰ ঔদ্যোগিক গাঁথনি নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। ই সমাজবাদী সমাজৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰি উদ্যোগসমূহক A তালিকাত ৰাজ্যৰ বাবে সংৰক্ষিত সোতৰটা, B তালিকাত ৰাজ্য আৰু ব্যক্তিগত উদ্যোগ দুয়োৰে বাবে মুকলি বাৰটা, আৰু C তালিকাত বাকীসমূহ, মূলতঃ ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বাবে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিছিল। ই অনুজ্ঞাপত্ৰ ব্যৱস্থাও সবল কৰিছিল।
১৯৯১ ৰ আৰ্থিক সংস্কাৰৰ মূল কাৰণ কি আছিল?
সংস্কাৰ এক গুৰুতৰ ভুৱন-লেনদেন সংকটৰ বাবে বাধ্যতামূলক হৈছিল, য'ত বিদেশী মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল প্ৰায় দুসপ্তাহৰ আমদানিৰ সমানলৈ নামিছিল। অতি উচ্চ ৰাজকোষীয় ঘাটি, দুটা অংকৰ মূল্যস্ফীতি, উপসাগৰীয় যুদ্ধৰ সময়ত তেলৰ মূল্য বৃদ্ধি আৰু প্ৰেৰণ হ্ৰাস, আৰু ছোভিয়েট সংঘৰ পতনে একেলগে সংকট সৃষ্টি কৰিছিল। ভাৰতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা নিধিৰ পৰা সহায় বিচাৰিছিল, যাৰ চৰ্তসমূহে গাঁথনিগত সংস্কাৰৰ দাবী কৰিছিল।
LPG সংস্কাৰ মানে কি?
LPG মানে উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিকৰণ আৰু বিশ্বায়ন, ১৯৯১ চনৰ নতুন ঔদ্যোগিক নীতিৰ তিনিটা স্তম্ভ। উদাৰীকৰণে অনুজ্ঞাপত্ৰ আৰু আন নিয়ন্ত্ৰণ আঁতৰাই উদ্যোগক বৃহত্তৰ স্বাধীনতা দিছিল। ব্যক্তিকৰণে বিনিয়োগ প্ৰত্যাহাৰ আৰু ৰাজহুৱা উদ্যোগক বৃহত্তৰ স্বয়ংচালিত ক্ষমতাৰ জৰিয়তে ৰাজ্যৰ ভূমিকা হ্ৰাস কৰিছিল। বিশ্বায়নে অৰ্থনীতিক বিদেশী বাণিজ্য আৰু প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগলৈ মুকলি কৰিছিল। একেলগে ই ভাৰতক বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ লগত সংযুক্ত কৰিছিল।
সংস্কাৰৰ অধীনত MRTP আইন আৰু FERA কি হ'ল?
বৃহৎ ব্যৱসায় গোষ্ঠীৰ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ১৯৬৯ চনৰ একচেটিয়া আৰু নিষিদ্ধ বাণিজ্য ব্যৱহাৰ আইনক ২০০২ চনৰ প্ৰতিযোগিতা আইনেৰে প্ৰতিস্থাপন কৰা হৈছিল, যিয়ে প্ৰতিযোগিতাবিৰোধী ব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিবলৈ ভাৰতীয় প্ৰতিযোগিতা আয়োগ স্থাপন কৰিছিল। ১৯৭৩ চনৰ বিদেশী বিনিময় নিয়ন্ত্ৰণ আইনক ১৯৯৯ চনৰ বিদেশী বিনিময় ব্যৱস্থাপনা আইনেৰে প্ৰতিস্থাপন কৰা হৈছিল, যিয়ে বিদেশী মুদ্ৰাৰ ব্যৱস্থাপনাক অধিক উদাৰ আৰু ব্যৱসায়-বান্ধৱ কৰি তুলিছিল।
১৯৯১ চনৰ ঔদ্যোগিক নীতিটিৰ ফলাফল কি আছিল?
সংস্কাৰে অৰ্থনীতিৰ সামগ্ৰিক বৃদ্ধিৰ হাৰ বঢ়াইছিল, সেৱা খণ্ডত উত্থান সৃষ্টি কৰিছিল, প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰিছিল আৰু গ্ৰাহকক বহু বেছি বিকল্প দিছিল। আনহাতে সমালোচকসকলে যুক্তি দিয়ে যে বৃদ্ধিৰ লগত পৰ্যাপ্ত কৰ্ম সৃষ্টি হোৱা নাছিল, উৎপাদন খণ্ডৰ অংশ আশানুৰূপে নাবাঢ়িল, আৰু অসমতা আৰু আঞ্চলিক বৈষম্য থাকি গ'ল। এই মিশ্ৰিত ফলাফল পৰীক্ষাত সঘনাই আলোচনা কৰা হয়।