ভাস্কৰ্য আৰু মৃৎশিল্প
ভাস্কৰ্য আৰু মৃৎশিল্প ভাৰতীয় কলাৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু আটাইতকৈ প্ৰকাশক ৰূপসমূহৰ এটা, আৰু ই একেলগে সিন্ধু উপত্যকাৰ ব্ৰঞ্জ যুগৰ চহৰৰ পৰা চোল যুগৰ মন্দিৰ ব্ৰঞ্জলৈ আৰু আজিৰ জীৱন্ত শিল্প পৰম্পৰালৈকে উপমহাদেশৰ কাহিনী কয়। এই বিষয়টো প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ বিখ্যাত ভাস্কৰ্য, তাৰ সামগ্ৰী, যি ৰাজবংশে সৃষ্টি কৰিছিল আৰু কলাৰ মহান বিদ্যালয়সমূহৰ বিষয়ে প্ৰায়ে প্ৰশ্ন সোধা হয়। এই টোকাত ভাৰতীয় ভাস্কৰ্যৰ প্ৰধান পৰ্যায়, বৌদ্ধ কলাৰ তিনিটা ধ্ৰুপদী বিদ্যালয়, গুপ্ত আৰু পিছৰ শ্ৰেষ্ঠ কৰ্ম, আৰু প্ৰাচীন সামগ্ৰী তথা বিখ্যাত আধুনিক শিল্পসহ দীঘল মৃৎশিল্প পৰম্পৰা একত্ৰিত কৰা হৈছে। প্ৰতিখন কৰ্মৰ সামগ্ৰী, অঞ্চল আৰু শতিকা বুজি লোৱাই বস্তুনিষ্ঠ প্ৰশ্ন শুদ্ধভাৱে আৰু দ্ৰুতভাৱে উত্তৰ দিয়াৰ চাবিকাঠি।
সিন্ধু উপত্যকাৰ ভাস্কৰ্য
হাৰাপ্পা বা সিন্ধু উপত্যকাৰ কলা ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি জনা ভাস্কৰ্য পৰম্পৰা, আৰু ই শিল, ব্ৰঞ্জ, টেৰাক’টা আৰু শঙ্খত ৰৈ গৈছিল। আটাইতকৈ বিখ্যাত ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তিটো হৈছে ম’হেঞ্জোদাৰোৰ নাচনী ছোৱালী (Dancing Girl), এগৰাকী যুৱতীৰ সজীৱ মূৰ্তি যি শিথিল নৃত্য ভঙ্গীত থিয় হৈ আছে আৰু সোঁ হাত কঁকালত ৰাখিছে; ইয়াক লষ্ট-ৱেক্স পদ্ধতিৰে ঢালাই কৰা হৈছিল। সমানে বিখ্যাত হৈছে প্ৰিস্ট-কিং (Priest-King) নামেৰে জনাজাত ষ্টেটাইটৰ আৱক্ষ মূৰ্তি, মূৰত ফিলেট, চাদৰত ট্ৰিফয়েল নক্সা আৰু শান্ত অৰ্ধ-মুদ্ৰিত চকুৰ সৈতে, যি ম’হেঞ্জোদাৰোৰ পৰা উদ্ধাৰ হৈছিল। আন এটা পৰিচিত ষ্টেটাইট মূৰ হৈছে ম’হেঞ্জোদাৰোৰ দাড়িৱালা মানুহ (bearded man)। মহিলা, জন্তু, ষাঁড় আৰু খেলনাৰ শতাধিক সৰু টেৰাক’টা মূৰ্তিও নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যিয়ে দেখুৱায় যে মাটি এটা জনপ্ৰিয় মাধ্যম আছিল। হাৰাপ্পা মোহৰ, সাধাৰণতে বৰ্গাকাৰ আৰু ষ্টেটাইটৰ, তাত ইউনিকৰ্ণ ষাঁড়, কুঁজৰ ষাঁড়, হাতী, গঁড় আৰু বাঘৰ দৰে জন্তুৰ লগতে অপাঠিত লিপিত সৰু লিখনি থাকে। ম’হেঞ্জোদাৰোৰ পশুপতি মোহৰ, য’ত জন্তুৰে আগুৰা এজন যোগাসনত বহা মূৰ্তি দেখা যায়, প্ৰায়ে পিছৰ শিৱ চিত্ৰণৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়। এই বস্তুবোৰে উচ্চ কাৰিকৰী দক্ষতা আৰু বাস্তৱবাদী, ভাৱপ্ৰৱণ ৰূপৰ প্ৰতি ৰুচি থকা এখন সমাজ প্ৰকাশ কৰে।
মৌৰ্য ভাস্কৰ্য
মৌৰ্য ভাস্কৰ্য ভাৰতৰ প্ৰথম সাম্ৰাজ্যিক কলা আৰু বালিচহীয়া শিলত দাপোণৰ দৰে পালিশৰ বাবে সুপৰিচিত। চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য আৰু অশোকে ৰাজ্যৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰিবলৈ এই কলা ব্যৱহাৰ কৰিছিল, আৰু আটাইতকৈ দীৰ্ঘজীৱী উদাহৰণ হৈছে অশোকৰ দ্বাৰা স্থাপিত একশিলা স্তম্ভ। এই স্বাধীনভাৱে থিয় হোৱা স্তম্ভবোৰ, জন্তুৰ ৰাজধানীৰে মুকুটিত, চুনাৰ বালিচহীয়া শিলৰ পৰা খোদিত কৰা হৈছিল আৰু এনে এটা উজ্জ্বল ফিনিশ দিয়া হৈছিল যি দুহাজাৰ বছৰতকৈও অধিক কাল জীয়াই আছে। আটাইতকৈ উত্তম হৈছে সাৰনাথ সিংহ ৰাজধানী (Sarnath Lion Capital), য’ত চাৰিটা সিংহ পিঠি-পিঠি কৰি এটা বৃত্তাকাৰ এবাকাছত থিয় হৈ আছে; এবাকাছত ধৰ্ম চক্ৰ আৰু হাতী, ষাঁড়, ঘোঁৰা আৰু সিংহৰ মূৰ্তি আছে, চক্ৰৰে পৃথক কৰা। সাৰনাথ ৰাজধানী এতিয়া ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীক, আৰু ইয়াৰ চক্ৰটো ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকাৰ কেন্দ্ৰত দেখা যায়। আন গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰ্মৰ ভিতৰত পাৰখামৰ যক্ষ মূৰ্তি আৰু দিদাৰগঞ্জৰ যক্ষী মূৰ্তি আছে; শেষৰটো দিদাৰগঞ্জ যক্ষী বা চামাক (Chamak) নামেৰে জনাজাত, এগৰাকী চামৰ-বাহক যি পালিশ কৰা বালিচহীয়া শিলত অলংকৰণৰ প্ৰতি যথেষ্ট মনোযোগেৰে খোদিত। বিহাৰৰ বৰাবৰ গুহা, ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি শিল-কটা গুহা, অশোকে উৎসৰ্গা কৰিছিল আৰু একে পালিশ কৰা পৃষ্ঠ দেখুৱায়।
স্তূপ আৰু প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ ভাস্কৰ্য
মৌৰ্যসকলৰ পিছত, ভাস্কৰ্য বৌদ্ধ স্তূপৰ চাৰিওফালে বিকশিত হৈছিল, যি অৱশেষ ধৰি ৰাখিবলৈ নিৰ্মিত অৰ্ধগোলাকাৰ গম্বুজ আছিল। মধ্যপ্ৰদেশৰ ভাৰহুতৰ ৰেলিং আৰু প্ৰৱেশদ্বাৰৰ খোদাই, শুঙ্গ যুগৰ, আটাইতকৈ পুৰণি কথামূলক ৰিলিফসমূহৰ এটা; তাত লেবেলৰ সৈতে জাতক কাহিনী, চেপেটা মূৰ্তি আৰু প্ৰবল লোক-চৰিত্ৰ দেখা যায়। মধ্যপ্ৰদেশৰ সাঁচী, অশোকৰ সময়ত আৰম্ভ, ইয়াৰ চাৰিটা সমৃদ্ধভাৱে খোদিত প্ৰৱেশদ্বাৰ বা তোৰণ (torana) আছে যিয়ে বুদ্ধৰ জীৱন চিত্ৰিত কৰে, প্ৰায়ে চক্ৰ, বোধি গছ, স্তূপ আৰু পদচিহ্নৰ দৰে প্ৰতীকৰ যোগেদি, কাৰণ বুদ্ধক মানৱ ৰূপত দেখুওৱা হোৱা নাছিল। অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ অমৰাৱতী, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকা আৰু খ্ৰীষ্টীয় তৃতীয় শতিকাৰ মাজত নিৰ্মিত, ইয়াৰ চূণশিল আৰু বগা মাৰ্বল ৰিলিফৰ বাবে জনাজাত য’ত সৰু, লাৱণ্যময় আৰু অতিশয় অলংকৃত মূৰ্তি আছে। এই কালৰ পৰা ভাস্কৰ্যৰ তিনিটা প্ৰধান বিদ্যালয় সাধাৰণতে অধ্যয়ন কৰা হয়। গান্ধাৰ বিদ্যালয়, উত্তৰ-পশ্চিমত পেশাৱৰ আৰু তক্ষশীলাৰ কেন্দ্ৰত, গ্ৰীকো-বৌদ্ধ আছিল; ই ধূসৰ শিষ্ট শিল (grey schist) ব্যৱহাৰ কৰিছিল, হেলেনিষ্টিক বাস্তৱবাদৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল, আৰু প্ৰথমে বুদ্ধক ঢৌ খোৱা চুলি আৰু হেলাৰ সৈতে মানৱ ৰূপত দেখুৱাইছিল। মথুৰা বিদ্যালয়, মথুৰাত কেন্দ্ৰত, দাগযুক্ত ৰঙা বালিচহীয়া শিল ব্যৱহাৰ কৰিছিল, শৈলীত দেশজ আছিল আৰু অধিক পূৰ্ণ, ঘূৰণীয়া মূৰ্তি উৎপাদন কৰিছিল। অমৰাৱতী বিদ্যালয়, অন্ধ্ৰত, বগা মাৰ্বল ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু কথামূলক ৰিলিফত শ্ৰেষ্ঠ আছিল।
গুপ্ত আৰু পিছৰ ভাস্কৰ্য
গুপ্ত যুগক ভাৰতীয় ভাস্কৰ্যৰ সোণালী যুগ বোলা হয় কাৰণ ইয়াৰ মূৰ্তিৰ পৰিমাৰ্জন, ভাৰসাম্য আৰু আধ্যাত্মিক শান্তিৰ বাবে। মথুৰা আৰু সাৰনাথ কেন্দ্ৰই ধ্ৰুপদী বুদ্ধ মূৰ্তি উৎপাদন কৰিছিল, বহা বা থিয়, কোমল মুখ, অৰ্ধ-মুদ্ৰিত চকু, পাতল লাগি থকা বস্ত্ৰ আৰু বিস্তৃত হেলাৰ সৈতে। প্ৰথম ধৰ্মদেশনা দিয়া সাৰনাথ বুদ্ধ (Sarnath Buddha) এই শান্ত আৰু ধ্যানমগ্ন শৈলীৰ এটা বিখ্যাত উদাহৰণ। গুপ্ত ৰীতি-নীতিয়ে সমগ্ৰ এছিয়াত বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন কলাক প্ৰভাৱিত কৰিছিল। পূব ভাৰতত, পাল ৰাজবংশ, যিয়ে অষ্টমৰ পৰা দ্বাদশ শতিকালৈ বংগ আৰু বিহাৰ শাসন কৰিছিল, বৌদ্ধ কলাৰ এটা সুকীয়া বিদ্যালয় গঢ়ি তুলিছিল; পাল ব্ৰঞ্জ আৰু শিল মূৰ্তি গাঢ় আৰু সমৃদ্ধভাৱে অলংকৃত আছিল আৰু তিব্বত, নেপাল আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। দক্ষিণ ভাৰতত, তামিলনাডুৰ চোল ৰাজবংশে দশমৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ মাজত ধাতু ভাস্কৰ্যত শিখৰত উপনীত হৈছিল। চোল ব্ৰঞ্জ লষ্ট-ৱেক্স পদ্ধতিৰে নিৰ্মিত আছিল আৰু ইয়াৰ লাৱণ্য আৰু ফিনিশৰ বাবে প্ৰশংসিত। আটাইতকৈ মহান হৈছে থাঞ্জাৱুৰৰ নটৰাজ (Nataraja), নৃত্যৰত শিৱ, ৰাজৰাজ চোল প্ৰথমৰ শাসনকালত নিৰ্মিত, য’ত দেৱতা এটা ভৰিৰ ওপৰত ভৰ দি জুইৰ আঙুঠিৰ ভিতৰত ভাৰসাম্য ৰাখে আৰু ঢোল আৰু জুই ধৰি থাকে, যি সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ প্ৰতীক।
টেৰাক’টা আৰু মৃৎশিল্প পৰম্পৰা
মৃৎশিল্প ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি হস্তশিল্পসমূহৰ এটা, আৰু ই প্ৰাগৈতিহাসিক কালৰ পৰা ভাস্কৰ্যৰ সমান্তৰালভাৱে বিকশিত হৈছিল। হাৰাপ্পা মৃৎশিল্প বেছিভাগ চক্ৰ-নিৰ্মিত, ভালদৰে পোৰা ৰঙা মাটিৰ আছিল, প্ৰায়ে ক’লাৰে জ্যামিতিক নক্সা, গছ আৰু জন্তুৰে আঁকা; কিছু টুকুৰা বগা ৰঙৰে অলংকৃত আছিল আৰু কেইটামান গ্লেজযুক্ত আছিল। হাৰাপ্পা পৰ্যায়ৰ পিছত, গঙ্গা সমভূমিত কেইবাটাও সুকীয়া চিৰামিক পৰম্পৰা ওলাইছিল। পেইণ্টেড গ্ৰে ৱেৰ (Painted Grey Ware), সৰল ক’লা বা বগা নক্সাৰে আঁকা এটা মসৃণ ধূসৰ মৃৎশিল্প, পিছৰ বৈদিক যুগ আৰু হস্তিনাপুৰ আৰু অট্ৰনজিখেৰাৰ দৰে স্থানৰ সৈতে জড়িত, প্ৰায় ১২০০ৰ পৰা ৬০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব। উত্তৰ ক’লা পালিশ মৃৎশিল্প (Northern Black Polished Ware), দাপোণৰ দৰে পৃষ্ঠৰ এটা চিকচিকিয়া ক’লা মৃৎশিল্প, প্ৰায় ৭০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ পৰা আহিছিল আৰু চহৰৰ উত্থান, মৌৰ্য আৰু প্ৰাৰম্ভিক ঐতিহাসিক চহৰীয়া সংস্কৃতিৰ সৈতে জড়িত। ৰঙা মৃৎশিল্প, সৰল আৰু টান, দৈনন্দিন ব্যৱহাৰৰ বাবে দেশৰ বেছিভাগ অংশত নিৰ্মিত হৈছিল। টেৰাক’টা, বা পোৰা মাটি, মূৰ্তি, খেলনা, মানত আৰু মন্দিৰ পেনেলৰ বাবে জনপ্ৰিয় হৈ ৰৈছিল। বংগত, বাঁকুৰা ঘোঁৰা (Bankura horse) এটা বিখ্যাত টেৰাক’টা সামগ্ৰী, আৰু বিষ্ণুপুৰৰ মন্দিৰসমূহ সূক্ষ্ম টেৰাক’টা ৰিলিফেৰে অলংকৃত। ৰাজস্থানত, ম’লেলা টেৰাক’টা ফলক, ধৰ্মৰাজ বা দেৱৰা নামেৰে জনাজাত, লোক দেৱতা দেখুৱায় আৰু ভীল আৰু অন্য শিল্পী সমুদায়ে নিৰ্মাণ কৰে।
সমকালীন মৃৎশিল্প আৰু মূল তথ্য
কেইবাটাও আঞ্চলিক মৃৎশিল্প পৰম্পৰা আজিও জীয়াই আছে আৰু পৰীক্ষাত প্ৰায়ে সোধা হয়। ৰাজস্থানৰ জয়পুৰৰ ব্লু পটেৰী (Blue Pottery) এটা স্বকীয় গ্লেজযুক্ত সামগ্ৰী যি কেৱল মাটিৰে নহয়, কোৱাৰ্টজ বা ফ্ৰিট ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা হয়, আৰু ফুল আৰু জ্যামিতিক নক্সাৰে নীলা আৰু অন্য ৰঙত অলংকৃত কৰা হয়। উত্তৰ প্ৰদেশৰ নিজামাবাদৰ ক’লা মৃৎশিল্প (Black Pottery of Nizamabad), নিজামাবাদ ক’লা মাটিৰ মৃৎশিল্প নামেৰেও জনাজাত, ইয়াৰ ক’লা-ক’লা শৰীৰৰ সৈতে ৰূপালী-ধূসৰ ফুলৰ খোদাইৰ বাবে জনাজাত আৰু ই এটা GI-টেগযুক্ত শিল্প। মণিপুৰৰ লংপি বা নুংবি মৃৎশিল্প (Longpi pottery), লংপি অঞ্চলৰ টাংখুল সমুদায়ে নিৰ্মাণ কৰা, এটা ক’লা শিলৰ মৃৎশিল্প; শিল্পীসকলে ক্ষয়িত শিল মাটিৰ সৈতে মিহলাই চক্ৰ নোহোৱাকৈ হাতেৰে পাত্ৰ গঢ়ে, যিয়ে সামগ্ৰীসমূহক স্বাভাৱিকভাৱে ক’লা ৰং দিয়ে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ খুৰ্জা মৃৎশিল্প (Khurja pottery), বুলন্দশহৰ জিলাত, ইয়াৰ ৰঙীন গ্লেজযুক্ত চিৰামিক সামগ্ৰীৰ বাবে বিখ্যাত আৰু ভৌগোলিক নিৰ্দেশনা টেগ লাভ কৰা প্ৰথম ভাৰতীয় শিল্পসমূহৰ এটা। স্পষ্টতাৰ বাবে, ভাস্কৰ্য হৈছে খোদাই, আৰ্হি প্ৰস্তুত বা ঢালাইৰে নিৰ্মিত ত্ৰিমাত্ৰিক কলা, আনহাতে মৃৎশিল্প হৈছে মাটি পাত্ৰ আৰু বস্তুৰ ৰূপত গঢ়ি পোৰাৰ হস্তশিল্প; এজন কুমাৰে পাত্ৰ বনায়, আনহাতে এজন ভাস্কৰ্যশিল্পীয়ে মূৰ্তি আৰু আকৃতি সৃষ্টি কৰে।
এক নজৰত মূল তথ্য
- ম’হেঞ্জোদাৰোৰ নাচনী ছোৱালী (Dancing Girl) লষ্ট-ৱেক্স পদ্ধতিৰে নিৰ্মিত ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি।
- প্ৰিস্ট-কিং আৰু দাড়িৱালা মানুহ ম’হেঞ্জোদাৰোৰ ষ্টেটাইট উদ্ধাৰ।
- হাৰাপ্পা মোহৰ সাধাৰণতে ষ্টেটাইটৰ আৰু তাত অপাঠিত লিপি থাকে।
- মৌৰ্য ভাস্কৰ্য চুনাৰ বালিচহীয়া শিলত দাপোণৰ দৰে পালিশৰ বাবে বিখ্যাত।
- সাৰনাথ সিংহ ৰাজধানী ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীক।
- দিদাৰগঞ্জ যক্ষী, চামাক নামেৰেও জনাজাত, এগৰাকী পালিশ কৰা চামৰ-বাহক মূৰ্তি।
- বিহাৰৰ বৰাবৰ গুহা ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি শিল-কটা গুহা।
- ভাৰহুত, সাঁচী আৰু অমৰাৱতী ৰিলিফ খোদাই থকা তিনিটা মহান স্তূপ স্থান।
- সাঁচীত চাৰিটা খোদিত প্ৰৱেশদ্বাৰ আছে যাক তোৰণ বোলা হয়।
- গান্ধাৰ বিদ্যালয় গ্ৰীকো-বৌদ্ধ আছিল আৰু উত্তৰ-পশ্চিমত ধূসৰ শিষ্ট শিল ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- মথুৰা বিদ্যালয় দেশজ আছিল আৰু দাগযুক্ত ৰঙা বালিচহীয়া শিল ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- অমৰাৱতী বিদ্যালয়ে অন্ধ্ৰপ্ৰদেশত বগা মাৰ্বল ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- গুপ্ত যুগক ভাৰতীয় ভাস্কৰ্যৰ সোণালী যুগ বোলা হয়।
- সাৰনাথ বুদ্ধই প্ৰথম ধৰ্মদেশনা দিয়া বুদ্ধক চিত্ৰিত কৰে।
- পাল ব্ৰঞ্জ অষ্টমৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ বংগ আৰু বিহাৰৰ।
- থাঞ্জাৱুৰৰ নটৰাজ ৰাজৰাজ চোল প্ৰথমৰ শাসনকালৰ।
- হাৰাপ্পা মৃৎশিল্প চক্ৰ-নিৰ্মিত ৰঙা সামগ্ৰী আছিল, সাধাৰণতে ক’লাৰে আঁকা।
- পেইণ্টেড গ্ৰে ৱেৰ গঙ্গা সমভূমিৰ পিছৰ বৈদিক যুগৰ।
- উত্তৰ ক’লা পালিশ মৃৎশিল্প প্ৰাৰম্ভিক ঐতিহাসিক চহৰৰ চিকচিকিয়া ক’লা সামগ্ৰী।
- বিখ্যাত শিল্প: বাঁকুৰা ঘোঁৰা (বংগ), ব্লু পটেৰী (জয়পুৰ), নিজামাবাদ (UP), লংপি (মণিপুৰ) আৰু খুৰ্জা (UP)।
দ্ৰুত পুনৰালোচনা
- সিন্ধু উপত্যকা: নাচনী ছোৱালী ব্ৰঞ্জত, প্ৰিস্ট-কিং ষ্টেটাইটত, ষ্টেটাইট মোহৰ।
- মৌৰ্য: পালিশ কৰা বালিচহীয়া শিল, অশোক স্তম্ভ আৰু সাৰনাথ সিংহ ৰাজধানী।
- তিনিটা বিদ্যালয়: গান্ধাৰ (ধূসৰ শিষ্ট শিল), মথুৰা (ৰঙা বালিচহীয়া শিল) আৰু অমৰাৱতী (বগা মাৰ্বল)।
- গুপ্ত যুগ: ভাস্কৰ্যৰ সোণালী যুগ; সাৰনাথ বুদ্ধ ধ্ৰুপদী মূৰ্তি।
- পূবত পাল ব্ৰঞ্জ; দক্ষিণত চোল ব্ৰঞ্জ আৰু নটৰাজ।
- মৃৎশিল্প ক্ৰম: হাৰাপ্পা ৰঙা সামগ্ৰী, পেইণ্টেড গ্ৰে ৱেৰ, উত্তৰ ক’লা পালিশ মৃৎশিল্প।
- বিখ্যাত শিল্প: ব্লু পটেৰী, নিজামাবাদ, লংপি, খুৰ্জা আৰু বাঁকুৰা টেৰাক’টা।
- ভাৰহুত আৰু সাঁচীত বুদ্ধক প্ৰতীকৰ যোগেদি দেখুওৱা হৈছিল, মানৱ ৰূপত নহয়।
এই বিষয়ৰ প্ৰস্তুতি কেনেকৈ
- সিন্ধু উপত্যকাৰ মূল উদ্ধাৰসমূহ তাৰ সামগ্ৰীৰ সৈতে শিকক।
- মৌৰ্য স্তম্ভ আৰু সাৰনাথ সিংহ ৰাজধানীৰ বৈশিষ্ট্য মনত ৰাখক।
- বৌদ্ধ ভাস্কৰ্যৰ তিনিটা বিদ্যালয় অঞ্চল, সামগ্ৰী আৰু শৈলী অনুসৰি তুলনা কৰক।
- গুপ্ত, পাল আৰু চোলৰ অৱদান ৰাজবংশ আৰু উদাহৰণসহ টোকা কৰক।
- মৃৎশিল্পৰ প্ৰকাৰসমূহ কালানুক্ৰমিকভাৱে সজাই ৰাখক।
- প্ৰতিটো সমকালীন মৃৎশিল্প শিল্পক ইয়াৰ ৰাজ্য আৰু বিশেষত্বৰ সৈতে সংযোগ কৰক।
- শিল্পকৰ্ম, ৰাজবংশ, স্থান আৰু সামগ্ৰীৰ মিলোৱা প্ৰশ্নৰ অভ্যাস কৰক।
পৰীক্ষাৰ সাধাৰণ ফান্দ
- নাচনী ছোৱালী (ব্ৰঞ্জ) আৰু প্ৰিস্ট-কিং (ষ্টেটাইট) মিলাই পেলোৱা।
- গান্ধাৰ (ধূসৰ শিষ্ট শিল) আৰু মথুৰা (দাগযুক্ত ৰঙা বালিচহীয়া শিল) মিলাই পেলোৱা।
- সাঁচীত বুদ্ধক মানৱ ৰূপত দেখুওৱা হৈছিল বুলি ভবা, য’ত তেওঁক প্ৰতীকৰে দেখুওৱা হৈছিল।
- সাৰনাথ সিংহ ৰাজধানীক মৌৰ্য যুগৰ পৰিৱৰ্তে গুপ্ত যুগৰ বুলি কোৱা।
- পূবৰ পাল ব্ৰঞ্জ আৰু দক্ষিণৰ চোল ব্ৰঞ্জ মিলাই পেলোৱা।
- নটৰাজক চোল যুগৰ পৰিৱৰ্তে গুপ্ত যুগত ৰখা।
- পেইণ্টেড গ্ৰে ৱেৰ আৰু উত্তৰ ক’লা পালিশ মৃৎশিল্পৰ ক্ৰম মিলাই পেলোৱা।
- ব্লু পটেৰীক সাধাৰণ মাটিৰ সৈতে জড়িত কৰা, কোৱাৰ্টজ বা ফ্ৰিটৰ পৰিৱৰ্তে।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
ম’হেঞ্জোদাৰোৰ নাচনী ছোৱালী কি?
ম’হেঞ্জোদাৰোৰ নাচনী ছোৱালী হৈছে এগৰাকী যুৱতীৰ সৰু ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি যি শিথিল নৃত্য ভঙ্গীত থিয় হৈ আছে আৰু সোঁ হাত কঁকালত ৰাখিছে। ইয়াক লষ্ট-ৱেক্স ঢালাই পদ্ধতিৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু সিন্ধু উপত্যকাৰ ধাতুশিল্পৰ এটা শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ। ই হাৰাপ্পা কলাৰ উচ্চ কাৰিকৰী দক্ষতা আৰু ভাৱপ্ৰৱণ, বাস্তৱবাদী শৈলী দেখুৱায়।
সাৰনাথ সিংহ ৰাজধানী কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
সাৰনাথ সিংহ ৰাজধানী এটা মৌৰ্য ভাস্কৰ্য য’ত চাৰিটা সিংহ পিঠি-পিঠি কৰি এটা বৃত্তাকাৰ এবাকাছত থিয় হৈ আছে, য’ত ধৰ্ম চক্ৰ আৰু হাতী, ষাঁড়, ঘোঁৰা আৰু সিংহ খোদিত। ইয়াক অশোকে স্থাপন কৰিছিল আৰু এতিয়া ই ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীক। এবাকাছৰ চক্ৰটো ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকাৰ কেন্দ্ৰত দেখা যায়।
প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ ভাস্কৰ্যৰ তিনিটা প্ৰধান বিদ্যালয় কি কি?
তিনিটা প্ৰধান বিদ্যালয় হৈছে গান্ধাৰ বিদ্যালয়, মথুৰা বিদ্যালয় আৰু অমৰাৱতী বিদ্যালয়। গান্ধাৰ গ্ৰীকো-বৌদ্ধ আছিল আৰু উত্তৰ-পশ্চিমত ধূসৰ শিষ্ট শিল ব্যৱহাৰ কৰিছিল। মথুৰা দেশজ আছিল আৰু দাগযুক্ত ৰঙা বালিচহীয়া শিল ব্যৱহাৰ কৰিছিল। অমৰাৱতীয়ে অন্ধ্ৰপ্ৰদেশত বগা মাৰ্বল ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু কথামূলক ৰিলিফত শ্ৰেষ্ঠ আছিল।
চোল ব্ৰঞ্জ ভাস্কৰ্যৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ কোনটো?
থাঞ্জাৱুৰৰ নটৰাজ চোল ব্ৰঞ্জ ভাস্কৰ্যৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ। ই নৃত্যৰত শিৱক দেখুৱায়, যি এটা ভৰিৰ ওপৰত ভৰ দি জুইৰ আঙুঠিৰ ভিতৰত ভাৰসাম্য ৰাখি ঢোল আৰু জুই ধৰি থাকে, যি সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ প্ৰতীক। ই ৰাজৰাজ চোল প্ৰথমৰ শাসনকালত নিৰ্মিত আৰু ইয়াৰ লাৱণ্য আৰু ফিনিশৰ বাবে প্ৰশংসিত।
ভাৰতৰ কিছু বিখ্যাত মৃৎশিল্প আৰু টেৰাক’টা পৰম্পৰাৰ নাম লিখক।
বিখ্যাত মৃৎশিল্প পৰম্পৰাত জয়পুৰৰ ব্লু পটেৰী, উত্তৰ প্ৰদেশৰ নিজামাবাদৰ ক’লা মৃৎশিল্প, মণিপুৰৰ লংপি ক’লা শিলৰ মৃৎশিল্প আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ খুৰ্জা মৃৎশিল্প অন্তৰ্ভুক্ত। বিখ্যাত টেৰাক’টা পৰম্পৰাত বংগৰ বাঁকুৰা ঘোঁৰা, বিষ্ণুপুৰৰ মন্দিৰ ৰিলিফ আৰু ৰাজস্থানৰ ম’লেলা ফলক অন্তৰ্ভুক্ত।