হস্ততাঁত, বস্ত্ৰশিল্প আৰু পৰম্পৰাগত শিল্পকলা
ভাৰতৰ হস্ততাঁত আৰু হস্তশিল্প পৰম্পৰা বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ পৰম্পৰাসমূহৰ এটা, আৰু বস্ত্ৰ, এম্ব্ৰয়ডাৰী, ধাতুশিল্প তথা পৰম্পৰাগত শিল্পকলাৰ প্ৰশ্নই ADRE, APSC, অসম আৰক্ষী, DHS, SSC আৰু ৰে'লৱেৰ পৰীক্ষাৰ কলা-সংস্কৃতি তথা সাধাৰণ জ্ঞান অংশত নিয়মীয়াকৈ দেখা যায়। এই বিষয়ত পৰীক্ষাৰ্থীয়ে এটা বস্ত্ৰ বা শিল্পকলাক তাৰ ৰাজ্যৰ সৈতে মিলাব লাগে, ইয়াক তৈয়াৰ কৰাত ব্যৱহৃত কৌশল চিনাক্ত কৰিব লাগে, আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত সমাজ বা শিল্প-কেন্দ্ৰ চিনি পাব লাগে। অসমৰ সোণালী মুগা ৰেচম আৰু এসময়ত "বোৱা বতাহ" বোলা মচলিনৰ পৰা কৰ্ণাটকৰ বিদ্ৰিৱেৰ আৰু লক্ষ্ণৌৰ চিকনকাৰীলৈকে পৰিসৰ বিশাল কিন্তু সুসংগঠিত। শিল্পকলা-ৰাজ্য-কৌশলৰ সংযোগসমূহ ব্লক হিচাপে শিকিলে এই বিষয়টো স্মৰণীয় আৰু উচ্চ-নম্বৰ দিয়া হয়।
ভাৰতৰ প্ৰধান ৰেচমৰ প্ৰকাৰ
ভাৰতে মূলতঃ চাৰিটা বাণিজ্যিক ৰেচম উৎপাদন কৰে। মালবেৰী ৰেচম আটাইতকৈ সাধাৰণ আৰু কৰ্ণাটক, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তামিলনাডু আৰু পশ্চিমবংগত উৎপাদিত হয়। টছৰ ৰেচম, যাক কোছা ৰেচমো বোলা হয়, এটা বনৰীয়া ৰেচম যি ছত্তীশগড়, ঝাড়খণ্ড আৰু বিহাৰৰ লগত জড়িত আৰু ইয়াৰ সোণালী ৰং তথা স্থূল গঠনৰ বাবে মূল্যৱান। এৰী ৰেচম, যাক অহিংসা ৰেচমো বোলা হয় কাৰণ পোকটো নমৰাকৈ ৰখা হয়, মূলতঃ অসম আৰু উত্তৰ-পূবত উৎপাদিত। মুগা ৰেচম অসমৰ সোণালী ৰেচম, ৰাজ্যৰ বাবে অনন্য, আৰু এণ্টেৰিয়া আসামেনচিছ পোকৰ পৰা উৎপাদিত হয়; ইয়াৰ স্বাভাৱিক সোণালী জিলিকনিৰ বাবে ইয়াক সোণালী ৰেচম বোলা হয়, আৰু গুৱাহাটীৰ ওচৰৰ শুৱালকুছি ইয়াৰ মূল বয়ন কেন্দ্ৰ। বিশ্বত কেৱল অসমতহে মুগা ৰেচম উৎপাদিত হয়, যাৰ ফলত ই এটা পৰীক্ষাৰ প্ৰিয় তথ্য।
বিখ্যাত ৰেচম শাৰী আৰু বয়ন
ভাৰতৰ প্ৰতিটো অঞ্চলৰ এটা নিজস্ব বয়ন আছে। বাৰাণসীৰ বানাৰসী ৰেচম শাৰী জটিল সোণ-ৰূপৰ জৰী কামৰ বাবে বিখ্যাত। তামিলনাডুৰ কাঞ্চীপুৰম বা কাঞ্জীৱৰম শাৰী মন্দিৰ-সীমা আৰু বিপৰীত ৰঙৰ বাবে জনাজাত। কৰ্ণাটকৰ ধ্ৰুপদী বয়ন হৈছে মৈচৰ আৰু ইলকাল শাৰী। পোচম্পল্লী ইকাট শাৰী তেলেংগানাৰ, আনহাতে উপ্পাদ ৰেচম অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ। মধ্যপ্ৰদেশৰ চন্দেৰী শাৰী ইয়াৰ চিকমিকিয়া স্বচ্ছতাৰ বাবে জনাজাত, আৰু মাহেশ্বৰী শাৰীও একেখন ৰাজ্যৰ। পাটোলা গুজৰাটৰ পাটনৰ জ্যামিতিক আৰ্হিৰ বাবে জনাজাত ডাবল-ইকাট ৰেচম শাৰী। টাঁত শাৰী পশ্চিমবংগৰ পৰম্পৰাগত কপাহী বয়ন, আৰু একেখন ৰাজ্যৰ বালুচৰী শাৰী তাৰ আখ্যানমূলক ফলকৰ বাবে বিখ্যাত। অসমত মুগাৰ লগতে পাট ৰেচম আৰু এৰী বস্ত্ৰ মূল হস্ততাঁত সামগ্ৰী।
সূক্ষ্ম কপাহ আৰু মচলিনৰ কিংবদন্তি
ভাৰতীয় কপাহ প্ৰাচীন বিশ্বজুৰি প্ৰশংসিত আছিল, আৰু ঢাকাৰ মচলিন ইমান সূক্ষ্ম আছিল যে ইয়াক "বোৱা বতাহ" বোলা হৈছিল; ই বাংলা অঞ্চলত উৎপাদিত আৰু মোগল ৰাজপৰিয়াল তথা ইউৰোপীয় ব্যৱসায়ীসকলে ইয়াক মূল্য দিছিল। বংগৰ শাৰী, গুজৰাটৰ খাদী আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ তথা তামিলনাডুৰ হস্ততাঁত কপাহে এই পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিছে। খাদী, হাতেৰে কটা আৰু বোৱা কাপোৰ, মহাত্মা গান্ধী আৰু স্বাধীনতা আন্দোলনৰ লগত ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত, আৰু ইয়াৰ প্ৰচাৰ অল ইণ্ডিয়া খাদী আৰু গ্ৰামোদ্যোগ আয়োগৰ লগত জড়িত। ভাৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ বৃহৎ কপাহ উৎপাদকসকলৰ এটা, আৰু হস্ততাঁত বয়ন কৃষিৰ পিছত গ্ৰাম্য নিয়োগৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম উৎস হৈ আছে।
এম্ব্ৰয়ডাৰী পৰম্পৰা
ভাৰতৰ এম্ব্ৰয়ডাৰী পৰম্পৰাসমূহ আঞ্চলিকভাৱে পৃথক আৰু সঘনাই সোধা হয়। চিকনকাৰী উত্তৰ প্ৰদেশৰ লক্ষ্ণৌৰ সূক্ষ্ম বগা এম্ব্ৰয়ডাৰী। ফুলকাৰী পঞ্জাবৰ ৰঙীন ফুলৰ এম্ব্ৰয়ডাৰী, পৰম্পৰাগতভাৱে দুপাট্টাত কৰা হয়। কাঁথা পশ্চিমবংগৰ ৰানিং-ষ্টিচ এম্ব্ৰয়ডাৰী, শাৰী আৰু কাঁথাত কৰা হয়। জৰদৌজী লক্ষ্ণৌ, ভোপাল আৰু হায়দৰাবাদৰ লগত জড়িত বিশদ সোণ-ৰূপৰ এম্ব্ৰয়ডাৰী। গুজৰাটৰ কচ্ছ এম্ব্ৰয়ডাৰী আয়না আৰু উজ্জ্বল সূতাৰ বাবে বিখ্যাত, আনহাতে কাশ্মীৰী এম্ব্ৰয়ডাৰী, তাৰ ছোজনী আৰু আমলিকাৰ কামৰ বাবে জনাজাত, চালত সজোৱা হয়। অসমৰ বড়ো আৰু মিচিং সমাজৰ নিজস্ব স্বকীয় বয়ন আৰু আৰ্হি আছে, আৰু নিজৰ নিৰ্দিষ্ট আৰ্হিৰ নাগা চাদৰ জনজাতীয় পৰিচয়ৰ অংশ।
টাই-আৰু-ডাই আৰু ব্লক প্ৰিণ্টিং
বান্ধনী গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানৰ টাই-আৰু-ডাই কৌশল য'ত ৰং কৰাৰ আগতে কাপোৰৰ সৰু সৰু ঠাই বান্ধি আৰ্হি সৃষ্টি কৰা হয়, আৰু এইটো পৰীক্ষা-প্ৰশ্নকৰ্তাৰ প্ৰিয়। বাগৰু আৰু চাঙ্গানেৰী ব্লক প্ৰিণ্টিং ৰাজস্থানৰ পৰম্পৰাগত বস্ত্ৰশিল্প, আৰু আজৰখ প্ৰিণ্টিং কচ্ছ আৰু সিন্ধত কৰা হয়। কালমকাৰী অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আৰু তেলেংগানাৰ হাতেৰে অঁকা বা ব্লক-প্ৰিণ্ট কৰা বস্ত্ৰশিল্প, মছলিপট্টনম আৰু শ্ৰীকালহস্তী শৈলীৰ সৈতে। ইকাট, য'ত বোৱাৰ আগতে সূতা ৰঙ কৰা হয়, তেলেংগানাৰ পোচম্পল্লী আৰু ওডিশাৰ সম্ভলপুৰত কৰা হয়। গুজৰাটৰ নীৰোণাৰ ৰোগান চিত্ৰকলাই এৰণ্ড-তেলৰ ৰং ব্যৱহাৰ কৰে, আনহাতে সাঁজহী মথুৰাৰ কাগজ-কটা কলা যি কৃষ্ণৰ জীৱন চিত্ৰিত কৰে।
ধাতুশিল্প আৰু আন শিল্পকলা
ভাৰতীয় ধাতুশিল্পও সমানে সমৃদ্ধ। বিদ্ৰিৱে কৰ্ণাটকৰ বিদাৰৰ এটা ধাতুশিল্প যি ক'লা ধাতুৰ সংমিশ্ৰণত ৰূপৰ জৰী ব্যৱহাৰ কৰে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ মোৰাদাবাদ পিতল আৰু ধাতু শিল্পৰ বাবে বিখ্যাত, আৰু তামিলনাডুৰ তাঞ্জাৱুৰ ইয়াৰ ব্ৰঞ্জ ভাস্কৰ্য আৰু তাঞ্জাৱুৰ চিত্ৰকলাৰ বাবে জনাজাত। ডোকৰা বা হেৰুৱা-মম ধাতু ঢালাই ছত্তীশগড়, ওডিশা, পশ্চিমবংগ আৰু ঝাড়খণ্ডত কৰা হয়। কেৰালাৰ অৰণমুলা ধাতু দাপোণ এটা অনন্য সংমিশ্ৰ দাপোণ, আনহাতে অসমৰ কাঁহ-পিতলৰ শিল্প, চৰথেবাৰীত, তাৰ পৰম্পৰাগত বাচন-বৰ্তন আৰু শৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। কাশ্মীৰৰ পশ্মিনা চাদৰ কেশ্বমিৰ ছাগলীৰ সূক্ষ্ম ঊণৰ পৰা বোৱা হয়, আৰু কাশ্মীৰ ইয়াৰ গালিচা তথা কাগজ-মছিৰ বাবেও জনাজাত। অসমৰ বাঁহ-বেতৰ শিল্প আৰু মাজুলীৰ মুখা-নিৰ্মাণ পৰম্পৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ আঞ্চলিক শিল্পকলা।
প্ৰতিষ্ঠান, আঁচনি আৰু বঁটা
হস্ততাঁত আৰু হস্তশিল্প খণ্ডক কেইবাটাও ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ সহায় আছে। বস্ত্ৰ মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত কাৰ্য কৰা হস্ততাঁত উন্নয়ন আয়ুক্তৰ কৰ্যালয় আৰু হস্তশিল্প আয়ুক্তই ৰাষ্ট্ৰীয় হস্ততাঁত উন্নয়ন কাৰ্যসূচী, হস্তশিল্প বিস্তৃত কল্যাণ আঁচনি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তশিল্প উন্নয়ন কাৰ্যসূচী পৰিচালনা কৰে। হস্ততাঁত মাৰ্ক আৰু ইণ্ডিয়া হস্তনিৰ্মিত কালেক্টিভে প্ৰকৃত হস্ততাঁত সামগ্ৰীৰ প্ৰচাৰ কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় হস্ততাঁত দিৱস প্ৰতি বছৰে ৭ আগষ্টত স্বদেশী আন্দোলনৰ স্মৃতিত পালন কৰা হয়। ভাৰতীয় শিল্পকলা পৰিষদ আৰু ৰাজ্যিক ইম্প'ৰিয়ামসমূহে শিল্পীক সহায় কৰে, আৰু অনেক শিল্পকলাই ভৌগোলিক সংকেত (GI) টেগ লাভ কৰিছে, যি প্ৰমাণ কৰে যে সামগ্ৰী এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ পৰা আহে। মুগা ৰেচম, বানাৰসী শাৰী, চিকনকাৰী আৰু পশ্মিনাৰ GI টেগ গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ।
এক নজৰত মূল তথ্য
- অসমৰ মুগা ৰেচমক সোণালী ৰেচম বোলা হয় আৰু ই অসমৰ বাবে অনন্য।
- এৰী ৰেচমক অহিংসা ৰেচম বোলা হয় কাৰণ ৰেচম-পোক নমৰা হয়।
- টছৰ বা কোছা ৰেচম ছত্তীশগড় আৰু ঝাড়খণ্ডৰ লগত জড়িত বনৰীয়া ৰেচম।
- বানাৰসী ৰেচম শাৰী বাৰাণসীৰ আৰু জৰী কামৰ বাবে বিখ্যাত।
- কাঞ্জীৱৰম ৰেচম শাৰী তামিলনাডুৰ।
- পোচম্পল্লী ইকাট তেলেংগানাৰ আৰু পাটোলা গুজৰাটৰ পাটনৰ।
- ঢাকাৰ মচলিন ইমান সূক্ষ্ম আছিল যে ইয়াক বোৱা বতাহ বোলা হৈছিল।
- চিকনকাৰী লক্ষ্ণৌৰ বগা এম্ব্ৰয়ডাৰী।
- ফুলকাৰী পঞ্জাবৰ আৰু কাঁথা পশ্চিমবংগৰ এম্ব্ৰয়ডাৰী।
- বান্ধনী গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানৰ টাই-আৰু-ডাই কলা।
- কালমকাৰী অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ হাতেৰে অঁকা বস্ত্ৰশিল্প।
- বিদ্ৰিৱে কৰ্ণাটকৰ বিদাৰৰ।
- মোৰাদাবাদ পিতল হস্তশিল্পৰ বাবে বিখ্যাত।
- ডোকৰা ছত্তীশগড়, ওডিশা আৰু পশ্চিমবংগৰ হেৰুৱা-মম ধাতু শিল্প।
- অৰণমুলা কেৰালাত ধাতু দাপোণৰ বাবে জনাজাত।
- পশ্মিনা ঊণ কাশ্মীৰৰ কেশ্বমিৰ ছাগলীৰ পৰা আহে।
- ৰোগান চিত্ৰকলা গুজৰাটৰ নীৰোণাৰ।
- ৰাষ্ট্ৰীয় হস্ততাঁত দিৱস ৭ আগষ্টত পালন কৰা হয়।
- অসমৰ কাঁহ-পিতল শিল্পৰ কেন্দ্ৰ চৰথেবাৰী আৰু মুগা বয়নৰ কেন্দ্ৰ শুৱালকুছি।
- GI টেগে মুগা ৰেচম আৰু চিকনকাৰীৰ দৰে স্থান-নিৰ্দিষ্ট সামগ্ৰী সুৰক্ষা দিয়ে।
দ্ৰুত পুনৰালোচনাৰ পয়েন্ট
- চাৰিটা ৰেচম ৰাজ্যসহ শিকক: মালবেৰী, টছৰ, এৰী আৰু মুগা।
- শাৰীবোৰ ৰাজ্য অনুসৰি গোটাওক: বানাৰসী, কাঞ্জীৱৰম, মৈচৰ, চন্দেৰী, পাটোলা, টাঁত আৰু উপ্পাদ।
- এম্ব্ৰয়ডাৰী তালিকা পৃথক ৰাখক: চিকনকাৰী, ফুলকাৰী, কাঁথা আৰু জৰদৌজী।
- দুটা মহান ৰং কৰাৰ কৌশল মনত ৰাখক: টাই-আৰু-ডাইৰ বাবে বান্ধনী আৰু ৰেজিষ্ট ৰং কৰাৰ বাবে ইকাট।
- প্ৰতিটো ধাতুশিল্প নগৰৰ সৈতে মিলাওক: বিদাৰ, মোৰাদাবাদ, তাঞ্জাৱুৰ, অৰণমুলা আৰু চৰথেবাৰী।
- ৰাষ্ট্ৰীয় হস্ততাঁত দিৱস, হস্ততাঁত মাৰ্ক আৰু GI টেগ ধাৰণাটো টুকি ৰাখক।
এই বিষয়টো কেনেকৈ প্ৰস্তুতি ল'ব
- শিল্পকলা, ৰাজ্য আৰু কৌশলৰ তিনিস্তম্ভীয়া তালিকা বনাওক।
- মুগা, এৰী, পাট আৰু কাঁহ-পিতলৰ দৰে অসম-নিৰ্দিষ্ট শিল্পকলাৰ পৃথক তালিকা প্ৰস্তুত কৰক।
- চাৰিটা ৰেচমৰ পাৰ্থক্য শিকক।
- এম্ব্ৰয়ডাৰী আৰু ৰং কৰাৰ কৌশলসমূহ এটা গোট হিচাপে পুনৰালোচনা কৰক।
- প্ৰতিটো ধাতুশিল্পৰ সৈতে জড়িত নগৰ টুকি ৰাখক।
- শিল্পৰ পৰা ৰাজ্য বা ওলোটা বিচৰা বস্তুনিষ্ঠ প্ৰশ্ন অনুশীলন কৰক।
পৰীক্ষাৰ সাধাৰণ ফান্দ
- লক্ষ্ণৌৰ চিকনকাৰী পঞ্জাবৰ ফুলকাৰীৰ সৈতে লগা-ভগা কৰা।
- মুগা ৰেচম গোটেই ভাৰতত পোৱা যায় বুলি ভবা; ই অসমৰ বাবে অনন্য।
- গুজৰাটৰ বান্ধনী অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ কালমকাৰীৰ সৈতে লগা-ভগা কৰা।
- বিদ্ৰিৱে কৰ্ণাটকৰ বাহিৰে আন ৰাজ্যক আৰোপ কৰা।
- এৰীক অহিংসা ৰেচম বোলা হয় বুলি পাহৰি যোৱা।
- ৰাষ্ট্ৰীয় হস্ততাঁত দিৱসৰ ভুল তাৰিখ লোৱা; ই ৭ আগষ্ট।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
ভাৰতৰ প্ৰধান ৰেচমৰ প্ৰকাৰ কি কি আৰু সোণালী ৰেচম কোনটো?
ভাৰতে মালবেৰী, টছৰ বা কোছা, এৰী আৰু মুগা ৰেচম উৎপাদন কৰে। অসমৰ মুগা ৰেচমক স্বাভাৱিক সোণালী ৰঙৰ বাবে সোণালী ৰেচম বোলা হয় আৰু ই অসমৰ বাবে অনন্য। এৰীক অহিংসা ৰেচম বোলা হয় কাৰণ পোকটো নমৰা হয়, আৰু টছৰ ছত্তীশগড় তথা ঝাড়খণ্ডৰ লগত জড়িত বনৰীয়া ৰেচম।
বিখ্যাত শাৰীবোৰ তেওঁলোকৰ ৰাজ্যৰ সৈতে মিলাওক।
বানাৰসী উত্তৰ প্ৰদেশৰ বাৰাণসীৰ পৰা, কাঞ্জীৱৰম তামিলনাডুৰ, মৈচৰ আৰু ইলকাল কৰ্ণাটকৰ, পোচম্পল্লী ইকাট তেলেংগানাৰ, উপ্পাদ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ, চন্দেৰী আৰু মাহেশ্বৰী মধ্যপ্ৰদেশৰ, পাটোলা গুজৰাটৰ পাটনৰ আৰু টাঁত পশ্চিমবংগৰ।
চিকনকাৰী কি আৰু ই ক'ৰ পৰা আহে?
চিকনকাৰী পৰম্পৰাগতভাৱে উত্তৰ প্ৰদেশৰ লক্ষ্ণৌত কৰা সূক্ষ্ম বগা এম্ব্ৰয়ডাৰী। ই পাতল কাপোৰত কৰা হয় আৰু সূক্ষ্ম সূতাৰ কাম তথা ফুলৰ আৰ্হিৰ বাবে বিখ্যাত। ইয়াক পঞ্জাবৰ ৰঙীন ফুলকাৰী বা পশ্চিমবংগৰ কাঁথাৰ সৈতে লগা-ভগা কৰা উচিত নহয়।
বিদাৰ, মোৰাদাবাদ আৰু অৰণমুলাৰ সৈতে কোনবোৰ শিল্পকলা জড়িত?
ৰূপৰ জৰীৰ ধাতু শিল্প বিদ্ৰিৱে কৰ্ণাটকৰ বিদাৰৰ। উত্তৰ প্ৰদেশৰ মোৰাদাবাদ পিতল তথা ধাতু হস্তশিল্পৰ বাবে বিখ্যাত। কেৰালাৰ অৰণমুলা পৰম্পৰাগত ধাতু দাপোণৰ বাবে বিখ্যাত। ডোকৰা ছত্তীশগড়, ওডিশা আৰু পশ্চিমবংগত কৰা হেৰুৱা-মম ধাতু শিল্প।
ৰাষ্ট্ৰীয় হস্ততাঁত দিৱস কি আৰু কিয় পালন কৰা হয়?
ৰাষ্ট্ৰীয় হস্ততাঁত দিৱস প্ৰতি বছৰে ৭ আগষ্টত স্বদেশী আন্দোলনৰ স্মৃতিত পালন কৰা হয়, যি ১৯০৫ চনত সেই তাৰিখে আৰম্ভ হৈছিল। ই হস্ততাঁত বয়নৰ প্ৰচাৰ, তাঁতীবসকলক সহায় আৰু প্ৰকৃত হস্ততাঁত সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ উৎসাহিত কৰে। এনে সামগ্ৰী প্ৰমাণ কৰিবলৈ হস্ততাঁত মাৰ্ক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।