প্ৰাচীন, গুহা আৰু মন্দিৰ স্থাপত্য
প্ৰাচীন ভাৰতৰ স্থাপত্য হৈছে ADRE, APSC, অসম আৰক্ষী, DHS, SSC আৰু ৰে'লৱেৰ দৰে প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে কলা আৰু সংস্কৃতিৰ আটাইতকৈ ফলপ্ৰসূ আৰু সঘনাই সোধা বিষয়সমূহৰ এটা। ভাৰতীয় স্থাপত্যই সৰল শিলা-আশ্ৰয় আৰু স্তূপৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অত্যন্ত পৰিশীলিত মন্দিৰ-পৰিসৰলৈকে স্বাভাৱিকভাৱে বিকাশ লাভ কৰিছে, আৰু সেই যাত্ৰাৰ প্ৰতিটো পৰ্যায় দেশজুৰি শিলত সংৰক্ষিত হৈ আছে। এই বিষয়ৰ পৰা প্ৰশ্নসমূহ সাধাৰণতে তিনিটা মন্দিৰ শৈলী, শিখৰ আৰু বিমানৰ পাৰ্থক্য, অজন্তা আৰু ইলোৰাৰ দৰে মহান গুহাস্থান, সেইবোৰৰ পৃষ্ঠপোষক ৰাজবংশ, আৰু ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য মৰ্যাদা পোৱা কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ বিষয়ে সোধা হয়। তথ্যসমূহ স্থিৰ আৰু বছৰ বছৰ ধৰি পুনৰাবৃত্তি হয়, গতিকে যি শিক্ষাৰ্থীয়ে পৰিভাষা আৰু ৰাজ্য-ৰাজবংশ-কীৰ্তিচিহ্নৰ সংযোগ আয়ত্ত কৰে, তেওঁ এই বিষয়ৰ পৰা নিশ্চিত নম্বৰ লাভ কৰিব পাৰে।
মন্দিৰ স্থাপত্যৰ তিনিটা মহান শৈলী
হিন্দু মন্দিৰ স্থাপত্যক পৰম্পৰাগতভাৱে তিনিটা বিস্তৃত শৈলীত ভাগ কৰা হয়। নাগৰ শৈলীয়ে উত্তৰ ভাৰতত বিকাশ লাভ কৰিছে আৰু ইয়াৰ গৰ্ভগৃহৰ ওপৰত উত্থিত বক্ৰ বা মৌচাকৰ দৰে শিখৰৰ দ্বাৰা চিহ্নিত। দক্ষিণ ভাৰতৰ দ্ৰাবিড় শৈলী পিৰামিড আকৃতিৰ বিমান আৰু গোপুৰম নামৰ বিশাল প্ৰৱেশদ্বাৰৰ দ্বাৰা চিহ্নিত। বেসৰ শৈলী হৈছে এটা সংকৰ বা মিশ্ৰ ৰূপ যি নাগৰ আৰু দ্ৰাবিড় দুয়োটা পৰম্পৰাৰ বৈশিষ্ট্য একত্ৰিত কৰে আৰু কৰ্ণাটকৰ চালুক্য তথা হোয়সলাসকলৰ লগত জড়িত। এই তিনিটাৰ বাহিৰেও বৌদ্ধ আৰু জৈন স্থাপত্যে স্তূপ, চৈত্য, বিহাৰ আৰু শিলাকটা প্ৰাৰ্থনালয় সৃষ্টি কৰিছে যি এটা সমান্তৰাল আৰু সমানে পৰীক্ষাযোগ্য ধাৰা গঠন কৰে। শ্ৰেণীবিভাজন মন্দিৰৰ স্তূপৰ আকৃতি আৰু পৰিকল্পনাৰ ওপৰত আধাৰিত, কেৱল ভৌগোলিক অৱস্থানৰ ওপৰত নহয়, এই কথা মনত ৰখা উচিত।
উত্তৰ ভাৰতৰ নাগৰ শৈলী
নাগৰ শৈলী মূলতঃ উত্তৰ, মধ্য আৰু পূৱ ভাৰতত পোৱা যায় আৰু ই বক্ৰ শিখৰ, প্ৰক্ষেপযুক্ত বৰ্গাকৃতি গৰ্ভগৃহ আৰু উঁচু মঞ্চৰ দ্বাৰা চিহ্নিত। পিছৰ পৰ্যায়ত মণ্ডপৰ ওপৰত অমলক বা দ্বিতীয় শিখৰ দেখা যায় আৰু সীমা-দেৱালৰ সৈতে সহায়ক মন্দিৰসমূহ সাধাৰণ হৈ পৰে। বিখ্যাত নাগৰ মন্দিৰসমূহৰ ভিতৰত ওডিশাৰ ভুৱনেশ্বৰৰ লিঙ্গৰাজ মন্দিৰ আৰু পুৰীৰ জগন্নাথ মন্দিৰ, কোণাৰ্কৰ সূৰ্য মন্দিৰ, চণ্ডেল ৰাজবংশৰ মধ্যপ্ৰদেশৰ খজুৰাহো গোট, আৰু ভীম প্ৰথমে নিৰ্মাণ কৰা গুজৰাটৰ মোদেৰা সূৰ্য মন্দিৰ আদি অন্যতম। খজুৰাহো মন্দিৰসমূহ ইয়াৰ ভাস্কৰ্যপূৰ্ণ সমৃদ্ধিৰ বাবে আৰু কোণাৰ্ক মন্দিৰ ক'লা পেগোডা বুলি বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। ওডিশা শৈলী, খজুৰাহো শৈলী আৰু সোলাংকী শৈলী নাগৰ পৰম্পৰাৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ উপশৈলী।
দক্ষিণ ভাৰতৰ দ্ৰাবিড় শৈলী
দ্ৰাবিড় শৈলীয়ে পল্লৱ, চোল, পাণ্ড্য আৰু বিজয়নগৰ শাসকসকলৰ অধীনত বিকাশ লাভ কৰিছে। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈছে বিমান, গোপুৰম, প্ৰকাৰ বা বেৰা দেৱাল আৰু পৰিসৰৰ ভিতৰৰ পানীৰ টেংক। পল্লৱসকলে মহাবলীপুৰমত পঞ্চ ৰথ আৰু তীৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল, পিছৰটো নৰসিংহৱৰ্মন দ্বিতীয়ই। চোলসকলে একাদশ শতিকাত ৰাজ ৰাজ চোল প্ৰথমে নিৰ্মাণ কৰা তাঞ্জাৱুৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ আৰু গঙ্গাইকোণ্ড চোলপুৰম মন্দিৰৰ সৈতে এই শৈলীৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। শ্ৰীৰঙ্গমৰ শ্ৰী ৰঙ্গনাথস্বামী মন্দিৰত ভাৰতৰ আটাইতকৈ ওখ গোপুৰম আছে আৰু মাদুৰাই ইয়াৰ মন্দিৰ পৰিসৰৰ বাবে বিখ্যাত। দ্ৰাবিড় মন্দিৰ কেৱল উপাসনাস্থল নহয়, সংগীত, নৃত্য, শিক্ষা আৰু প্ৰশাসনৰো কেন্দ্ৰ, সেয়ে ইয়াক মন্দিৰ-নগৰ প্ৰতিষ্ঠান বুলি কোৱা হয়।
বেসৰ আৰু হোয়সল শৈলী
বেসৰ শৈলী কৰ্ণাটকৰ এটা পৰম্পৰা য'ত স্তূপটো নহয় কেৱল বক্ৰ নহয় আৰু কেৱল পিৰামিডো নহয়, বৰং দুয়োটাৰ সংমিশ্ৰণ। বেলুৰৰ চেন্নকেশৱ মন্দিৰ আৰু হালেবিডুৰ হোয়সলেশ্বৰ মন্দিৰ ইয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ, আৰু এইবোৰ চাবোনশিল খোদাই, তৰা-আকৃতিৰ মঞ্চ আৰু ঘন ভাস্কৰ্যৰ বাবে বিখ্যাত। বেলুৰ, হালেবিডু আৰু সোমনাথপুৰাৰ হোয়সল মন্দিৰসমূহ ২০২৩ চনত ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল, এটা কথা এতিয়া কৰেণ্ট এফেয়াৰ্ছত সঘনাই সোধা হয়। আইহোলে, বাদামী আৰু পট্টদাকলৰ চালুক্য মন্দিৰসমূহো এই শৈলীৰ পৰীক্ষামূলক পৰ্যায়ৰ অন্তৰ্গত, আৰু পট্টদাকল নিজেই এটা ইউনেস্কো ক্ষেত্ৰ।
শিলাকটা আৰু গুহা স্থাপত্য
ভাৰতত বিশ্বৰ আটাইতকৈ সমৃদ্ধ শিলাকটা স্থাপত্য পৰম্পৰাসমূহৰ এটা আছে, য'ত সমগ্ৰ মন্দিৰ আৰু মঠ জীৱন্ত শিলাৰ পৰা খোদাই কৰা হৈছিল। মহাৰাষ্ট্ৰৰ অজন্তা গুহাসমূহ ভিতৰৰ চিত্ৰকলাৰ বাবে বিখ্যাত বৌদ্ধ গুহা আৰু ১৯৮৩ চনত ইউনেস্কোৱে অন্তৰ্ভুক্ত প্ৰথম ভাৰতীয় ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটা। ইলোৰা গুহাত বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন গুহা একেলগে আছে, আৰু এটা শিলাৰ পৰা খোদাই কৰা ইলোৰাৰ কৈলাস মন্দিৰ অষ্টম শতিকাত ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজা কৃষ্ণ প্ৰথমে নিৰ্মাণ কৰিছিল। মুম্বাইৰ ওচৰৰ ইলিফেণ্টা গুহা শিৱৰ ত্ৰিমূৰ্তি ভাস্কৰ্যৰ বাবে বিখ্যাত। আন গুৰুত্বপূৰ্ণ গুহাস্থানসমূহৰ ভিতৰত কাৰ্লে, ভাজা, নাছিক, বাগ গুহা আৰু বৰাবৰ গুহা আদি অন্যতম, শেষৰটো ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি শিলাকটা গুহা আৰু মৌৰ্য যুগৰ লগত জড়িত।
স্তূপ আৰু প্ৰাথমিক বৌদ্ধ স্থাপত্য
স্তূপ হৈছে ঢিম্বাকৃতিৰ বৌদ্ধ কীৰ্তিচিহ্ন য'ত অৱশেষ ৰখা হয় আৰু ওপৰত হৰ্মিকা আৰু ছত্ৰ থাকে। মধ্যপ্ৰদেশৰ সাঁচী স্তূপ আৰু মৌৰ্য সম্ৰাট অশোকে মূলতঃ নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু পিছত শুঙ্গ আৰু সাতবাহনসকলে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল, আৰু সাঁচীৰ মহান স্তূপ ভাৰতৰ আটাইতকৈ ভালদৰে সংৰক্ষিত প্ৰাথমিক স্থাপত্যৰ এটা। ভৰহুত আৰু অমৰাৱতী স্তূপ ইয়াৰ বেৰা আৰু ভাস্কৰ্য ফলকৰ বাবে বিখ্যাত। স্তূপ, উপাসনাৰ চৈত্য কক্ষ আৰু বিহাৰ বা মঠ একেলগে প্ৰাথমিক বৌদ্ধ স্থাপত্যৰ মূল ব্যাকৰণ গঠন কৰে। সাৰনাথৰ সিংহ-শিৰ অশোকে স্থাপন কৰা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়, যি ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীক হিচাপে গৃহীত হৈছে।
ৰাজবংশ আৰু তেওঁলোকৰ কীৰ্তিচিহ্ন
ৰাজবংশৰ লগত কীৰ্তিচিহ্ন মিলোৱাটো পৰীক্ষাৰ প্ৰিয় পদ্ধতি। মৌৰ্যসকল বৰাবৰ গুহা আৰু সাঁচী স্তূপৰ লগত; শুঙ্গ আৰু সাতবাহনসকলে সাঁচীৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু অজন্তা গুহাৰ লগত; পল্লৱসকলে মহাবলীপুৰমৰ লগত; চালুক্যসকলে বাদামী, আইহোল আৰু পট্টদাকলৰ লগত; ৰাষ্ট্ৰকূটসকলে ইলোৰাৰ কৈলাস মন্দিৰৰ লগত; চোলসকলে বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ লগত; হোয়সলসকলে বেলুৰ আৰু হালেবিডুৰ লগত; গঙ্গ ৰাজবংশই জগন্নাথ মন্দিৰ আৰু কোণাৰ্কৰ সূৰ্য মন্দিৰৰ লগত; চণ্ডেল ৰাজবংশই খজুৰাহোৰ লগত; আৰু সোলাংকীসকলে মোদেৰা সূৰ্য মন্দিৰৰ লগত জড়িত। ৰাজবংশৰ সৈতে ক্ষেত্ৰখন মনত ৰখিলে ভুল ৰাজ্যক কীৰ্তিচিহ্ন আৰোপ কৰাৰ সাধাৰণ ভুল এৰাই চলিব পাৰি।
ইউনেস্কো ক্ষেত্ৰ আৰু সংৰক্ষণ
এই বিষয়ৰ কেইবাটাও কীৰ্তিচিহ্ন ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য তালিকাত আছে আৰু সেয়ে কৰেণ্ট এফেয়াৰ্ছত দেখা যায়। অজন্তা গুহা, ইলোৰা গুহা, আগ্রা কিল্লা আৰু তাজমহল ১৯৮৩ চনত, কোণাৰ্কৰ সূৰ্য মন্দিৰ আৰু মহাবলীপুৰমৰ কীৰ্তিচিহ্ন গোট ১৯৮৪ চনত, খজুৰাহো গোট ১৯৮৬ চনত, ইলিফেণ্টা গুহা ১৯৮৭ চনত, তাঞ্জাৱুৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ ১৯৮৭ চনত, সাঁচী স্তূপ ১৯৮৯ চনত, হুমায়ুনৰ সমাধি ১৯৯৩ চনত, কুতুব মিনাৰ ১৯৯৩ চনত আৰু হোয়সল মন্দিৰসমূহ ২০২৩ চনত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল। সংৰক্ষণৰ কাম ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব সৰ্বেক্ষণ (ASI)ৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়, যি ১৮৬১ চনত প্ৰতিষ্ঠিত আৰু সংস্কৃতি মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত কাম কৰে। কীৰ্তিচিহ্নৰ সুৰক্ষা ১৯৫৮ চনৰ প্ৰাচীন কীৰ্তিচিহ্ন আৰু পুৰাতাত্ত্বিক স্থান তথা অৱশেষ আইনৰ দ্বাৰা পৰিচালিত।
এক নজৰত মূল তথ্য
- হিন্দু মন্দিৰ স্থাপত্যৰ তিনিটা শৈলী হৈছে নাগৰ, দ্ৰাবিড় আৰু বেসৰ।
- শিখৰ নাগৰ মন্দিৰৰ স্তূপ; বিমান দ্ৰাবিড় মন্দিৰৰ স্তূপ।
- গোপুৰম দ্ৰাবিড় মন্দিৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ, আৰু শ্ৰীৰঙ্গমত আটাইতকৈ ওখ গোপুৰম আছে।
- তাঞ্জাৱুৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ ৰাজ ৰাজ চোল প্ৰথমে নিৰ্মাণ কৰিছিল।
- ইলোৰাৰ কৈলাস মন্দিৰ ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজা কৃষ্ণ প্ৰথমে এটা শিলাৰ পৰা খোদাই কৰিছিল।
- কোণাৰ্কৰ সূৰ্য মন্দিৰ নৰসিংহদেৱ প্ৰথমে নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু ইয়াক ক'লা পেগোডা বোলা হয়।
- খজুৰাহো মন্দিৰসমূহ চণ্ডেল ৰাজবংশই নিৰ্মাণ কৰিছিল।
- গুজৰাটৰ মোদেৰা সূৰ্য মন্দিৰ ভীম প্ৰথমে নিৰ্মাণ কৰিছিল।
- পঞ্চ ৰথ আৰু তীৰ মন্দিৰ মহাবলীপুৰমত আছে আৰু পল্লৱসকলে নিৰ্মাণ কৰিছিল।
- বেলুৰ, হালেবিডু আৰু সোমনাথপুৰাৰ হোয়সল মন্দিৰ ২০২৩ চনত ইউনেস্কো ক্ষেত্ৰ হৈছিল।
- সাঁচী স্তূপ মূলতঃ অশোকে নিৰ্মাণ কৰিছিল।
- ইলিফেণ্টা গুহা শিৱৰ ত্ৰিমূৰ্তিৰ বাবে বিখ্যাত।
- বৰাবৰ গুহা ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি শিলাকটা গুহা।
- অজন্তা গুহা বৌদ্ধ আৰু ভিতৰৰ চিত্ৰকলাৰ বাবে বিখ্যাত।
- ইলোৰাত বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন গুহা আছে।
- বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ ১৯৮৭ চনত অন্তৰ্ভুক্ত ইউনেস্কো ক্ষেত্ৰ।
- ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব সৰ্বেক্ষণ ১৮৬১ চনত প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।
- প্ৰাচীন কীৰ্তিচিহ্ন আইন ১৯৫৮ চনত গৃহীত হৈছিল।
- ভুৱনেশ্বৰক ভাৰতৰ মন্দিৰ-নগৰ বোলা হয়।
- ভাৰতৰ আটাইতকৈ বৃহৎ বৌদ্ধ কীৰ্তিচিহ্ন সাঁচী স্তূপ।
দ্ৰুত পুনৰালোচনাৰ পয়েন্ট
- প্ৰথমে স্তূপৰ নাম শিকক: নাগৰৰ বাবে শিখৰ, দ্ৰাবিড়ৰ বাবে বিমান, আৰু গোপুৰম প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে।
- ৰাজবংশ-কীৰ্তিচিহ্নৰ যোৰাৰ এখন তালিকা ৰাখি সপ্তাহে সপ্তাহে পুনৰালোচনা কৰক।
- মনত ৰাখক যে বেসৰ হৈছে হোয়সলাসকলৰ লগত জড়িত কৰ্ণাটকৰ সংকৰ শৈলী।
- গুহাস্থানসমূহ ধৰ্ম অনুসৰি গোটাওক: অজন্তা বৌদ্ধ, ইলোৰা মিশ্ৰ, ইলিফেণ্টা শৈৱ।
- প্ৰধান কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ ইউনেস্কো অন্তৰ্ভুক্তিৰ বছৰ মনত ৰাখক।
- ASI য়ে ১৯৫৮ চনৰ আইনৰ অধীনত কীৰ্তিচিহ্ন সুৰক্ষা কৰে বুলি মনত ৰাখক।
এই বিষয়টো কেনেকৈ প্ৰস্তুতি ল'ব
- নাগৰ আৰু দ্ৰাবিড় মন্দিৰৰ এটা সৰল ৰেখাচিত্ৰ আঁকি শিখৰ, বিমান, গোপুৰম আৰু গৰ্ভগৃহ লেবেল কৰক।
- প্ৰধান মন্দিৰসমূহৰ ৰাজ্যভিত্তিক আৰু ৰাজবংশভিত্তিক তালিকা প্ৰস্তুত কৰক।
- বৌদ্ধ, জৈন আৰু হিন্দু গুহাস্থান তিনিটা স্তম্ভত পৃথক কৰক।
- অন্তত দহটা কীৰ্তিচিহ্নৰ ইউনেস্কো বছৰ লিখি ৰাখক।
- প্ৰতিখন বিখ্যাত মন্দিৰৰ প্ৰতিষ্ঠাপক বা নিৰ্মাতা পুনৰালোচনা কৰক।
- বস্তুনিষ্ঠ প্ৰশ্ন সমাধান কৰি ভুল কৰা প্ৰতিটো কীৰ্তিচিহ্ন টুকি ৰাখক।
পৰীক্ষাৰ সাধাৰণ ফান্দ
- উত্তৰৰ শিখৰ আৰু দক্ষিণৰ বিমান লগা-ভগা কৰা।
- কৈলাস মন্দিৰ চোলসকলক আৰোপ কৰা, ৰাষ্ট্ৰকূটসকলক নহয়।
- কোণাৰ্ক মন্দিৰ দ্ৰাবিড় বুলি কোৱা, যদিও ই শৈলীগতভাৱে নাগৰ।
- হোয়সল মন্দিৰ কেৱল ২০২৩ চনতহে ইউনেস্কো ক্ষেত্ৰ হৈছিল বুলি পাহৰি যোৱা।
- মহাবলীপুৰম (পল্লৱ) আৰু তাঞ্জাৱুৰ (চোল) লগা-ভগা কৰা।
- সকলো ইলোৰা গুহা বৌদ্ধ বুলি ধৰি লোৱা; ই বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
ভাৰতত মন্দিৰ স্থাপত্যৰ তিনিটা প্ৰধান শৈলী কি কি?
তিনিটা প্ৰধান শৈলী হৈছে উত্তৰ ভাৰতৰ নাগৰ শৈলী, যি বক্ৰ শিখৰৰ দ্বাৰা চিহ্নিত; দক্ষিণ ভাৰতৰ দ্ৰাবিড় শৈলী, যি বিমান আৰু গোপুৰমৰ দ্বাৰা চিহ্নিত; আৰু কৰ্ণাটকৰ চালুক্য তথা হোয়সলাসকলৰ লগত জড়িত সংকৰ ৰূপ বেসৰ শৈলী।
শিখৰ আৰু বিমানৰ পাৰ্থক্য কি?
শিখৰ হৈছে নাগৰ বা উত্তৰ ভাৰতীয় মন্দিৰত গৰ্ভগৃহৰ ওপৰত উত্থিত বক্ৰ বা মৌচাকৰ দৰে স্তূপ। বিমান হৈছে দ্ৰাবিড় বা দক্ষিণ ভাৰতীয় মন্দিৰত গৰ্ভগৃহৰ ওপৰত পিৰামিড আকৃতিৰ স্তূপ। দুয়োটা গৰ্ভগৃহৰ ওপৰত থাকে, কিন্তু আকৃতি আৰু অঞ্চল পৃথক।
ইলোৰাৰ কৈলাস মন্দিৰ কোনে নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু কেনেকৈ?
ইলোৰাৰ কৈলাস মন্দিৰ অষ্টম শতিকাত ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজা কৃষ্ণ প্ৰথমে নিৰ্মাণ কৰিছিল। ই এটা শিলাৰ পৰা খোদাই কৰা একশিলা গঠন, যাৰ ফলত ই বিশ্বৰ শিলাকটা স্থাপত্যৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ কৃতিত্ব আৰু পৰীক্ষাৰ প্ৰিয় প্ৰশ্ন।
ভাৰতৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৌদ্ধ আৰু মিশ্ৰ গুহাস্থান কোনবোৰ?
মহাৰাষ্ট্ৰৰ অজন্তা গুহা বৌদ্ধ আৰু ভিতৰৰ চিত্ৰকলাৰ বাবে বিখ্যাত। ইলোৰা গুহাত বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন গুহা একেলগে আছে আৰু কৈলাস মন্দিৰো ইয়াৰ অন্তৰ্গত। ইলিফেণ্টা গুহা শিৱৰ ত্ৰিমূৰ্তিৰ বাবে বিখ্যাত। বৰাবৰ গুহা ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি শিলাকটা গুহা।
এই বিষয়ৰ কোনবোৰ স্থাপত্য কীৰ্তিচিহ্ন ইউনেস্কো বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ?
গুৰুত্বপূৰ্ণ ইউনেস্কো ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত অজন্তা গুহা আৰু ইলোৰা গুহা, তাজমহল আৰু আগ্রা কিল্লা, কোণাৰ্কৰ সূৰ্য মন্দিৰ, মহাবলীপুৰমৰ কীৰ্তিচিহ্ন, খজুৰাহো, ইলিফেণ্টা গুহা, বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ, সাঁচী স্তূপ, হুমায়ুনৰ সমাধি, কুতুব মিনাৰ আৰু ২০২৩ চনত যোগ হোৱা হোয়সল মন্দিৰ আদি অন্যতম।